InterviewKlimaat en religie

Klimaatactivisme als religie? Dit zijn de voors en tegens

null Beeld HH / ANP
Beeld HH / ANP

Het klimaatactivisme vertoont soms religieuze trekken. De vraag is of dit noodzakelijk is om het grote publiek de ernst van de situatie te doen beseffen. En, gaan kerken soms niet te ver in hun strijd voor behoud van de schepping?

Duurzaamheid hoort bovenaan de missie van de Protestantse Kerk in Nederland te staan. Tien kerkelijke prominenten deden deze oproep eerder dit jaar in een open brief aan het landelijke bestuur van de PKN. Ze vonden het onbegrijpelijk dat duurzaamheid ontbrak in de lijst van vijf prioriteiten voor de komende jaren die het kerkgenootschap in een rapport had opgesteld. “Het besef van urgentie is er niet. Dat maakt ons bezorgd en boos”, zei emeritus-predikant Sam Janse in een toelichting op de open brief.

In een reactie benadrukte scriba René de Reuver – die zelf twee jaar geleden namens zijn kerk meeliep in een grote klimaatdemonstratie – de urgentie van het onderwerp. Maar het ging hem niet alleen om een duurzame omgang met onze planeet. Ook ‘de duurzame inzet van mensen en de betrokkenheid van toekomstige generaties en financieel beleid’ horen voor hem daarbij. De duurzaamheid in de meer strikte zin, zoals de kerkelijke prominenten die voor ogen hadden, werd uiteindelijk geen prioriteit voor de PKN. Maar het gesprek over kerken, religie en klimaat houdt daarmee niet op.

Tijdens het jaarlijkse Nationaal Religiedebat volgende week wordt erover doorgepraat. Vanwege de coronacrisis gebeurt dat via een livestream. De ecologische voetafdruk van het debat zal deze keer dus gering zijn. Geen overbodige luxe, want volgens de organisatie is het ‘alle hens aan dek’ wanneer het om ons klimaat gaat.

Onder de titel ‘Religie, klimaat en klimaatreligie’ komen tijdens het debat vragen aan de orde als: ‘Is religie een stuwende of juist een remmende kracht in de klimaatacties?’ En: ‘Is er nog hoop dat de situatie zich ten goede keert?’ Een voorbeschouwing op het Nationaal Religiedebat met twee deelnemers aan de hand van vijf stellingen.

Het is inderdaad code rood als het om het klimaat gaat

Cor Verkade, spreker, politicoloog, zelfstandig ondernemer en actief binnen de SGP: “Hoe eerder het besef dat we de aarde niet mogen exploiteren, maar moeten beheren, aanbreekt: hoe beter het is. Wel is het belangrijk om van elke beoogde wijziging wetenschappelijk het nut te onderzoeken en daarmee het kaf van het koren te scheiden. Als het overhaast gebeurt vanuit een bepaalde door angst gedreven drive is het risico op verkeerde beslissingen (zoals het destijds afwijzen van kernenergie, het promoten van biomassa en de gasloos-hype) levensgroot aanwezig.”

Embert Messelink, directeur van de christelijke natuurbeweging A Rocha ­Nederland: “Het is voor iedereen alle hens aan dek, of je nu gelooft of niet. De klimaatverandering is er en de mens is daar in belangrijke mate verantwoordelijk voor. Ik zal tijdens het debat benadrukken dat volgens mij dat brede thema van klimaatverandering iedereen uitdaagt na te denken over wat je nu ten diepste gelooft. Hoe kijk je aan tegen het leven? Ga bij jezelf te rade wat je belangrijk vindt en door welk verhaal je je laat leiden. Voor mij is dat het christelijke verhaal.”

Embert Messelink  Beeld rv
Embert MesselinkBeeld rv

Duurzaamheid moet bovenaan de missie van de kerken staan

Cor Verkade: “Mag ik het zo zeggen: De primaire missie van de kerken is de verkondiging van het heilig evangelie: want alzo lief heeft God de wereld gehad dat hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een ieder die in Hem gelooft niet verderve, maar het eeuwige leven heeft!”

Embert Messelink: “Vanuit mijn geloof denk ik graag na over alle relaties waarin ik leef. Dat zijn er vier. Met God, met mijzelf, met medemensen en met de schepping. Dat totaal vormt de kern voor mij. Mijn verhouding met de schepping hoort daar dus absoluut bij. Als de stelling zou zijn: ‘Duurzaamheid moet ook volop meeklinken in de missie van de kerken’, dan zou ik helemaal ja zeggen. Het wonder van de schepping neemt een grote plaats in binnen mijn geloofsleven. Die schepping laat voor mij veel zien van de schepper op wie ik mij in mijn geloofsleven richt. Dat zet me op het goede spoor: het zoeken van recht en vrede. Bijbelse thema’s als inkeer, herstel en vernieuwing zijn ook van belang voor mijn leven met grutto’s en kemphanen hier in Nederland.”

Klimaatactivisten en christenen strijden voor dezelfde zaak

Cor Verkade: “Voor wat betreft het klimaatterrein strijden klimaatactivisten en christenen voor dezelfde zaak, maar daarnaast hebben christenen veel meer zaken te bestrijden, zoals strijd tegen wereldwijd onrecht, christenvervolging, antisemitisme, discriminatie, strijd tegen honger en armoede en ga nog maar even door. Het is zonde de christelijke verantwoordelijkheid te verengen naar klimaatactivisme.”

Embert Messelink: “Dat mag je van mij wel zeggen. Er zit weer een groot klimaatevenement aan te komen. Op 14 maart, dan is het Klimaatalarm. Dat wordt door allerlei organisaties gedragen, ook door ons. Ik voel dan niet de behoefte om allerlei verschillen te gaan uitvergroten. Wel hebben wij als A Rocha onze eigen accenten. Zo organiseren wij voorafgaande aan het Klimaatalarm een online gebedsmoment, samen met andere christelijke organisaties.”

Cor Verkade. Beeld rv
Cor Verkade.Beeld rv

De kerken komen in veel te politiek vaarwater met hun klimaatstellingname

Cor Verkade: “Daar ben ik het geheel mee eens. Kerkleden kunnen uiteraard via politieke partijen, verenigingen en actiegroepen zich druk maken over alles wat zij belangrijk vinden. De kerk zelf dient zich te focussen op haar primaire taak. Dit laat onverlet dat de kerk in uitzonderlijke gevallen als zij iets ziet dat anderen niet zien – bij de klimaatproblematiek speelt dat gelukkig niet - zich profetisch dient te richten tot de overheid.

“Gelukkig beschouwt de overheid de kerk als één van haar overlegpartners, zo blijkt bij de huidige coronacrisis. Verder dient de kerk zich niet te veel met politiek in te laten. Omdat christenen ook inzake het klimaatdebat tot verschillende politieke visies komen, kan een politieke stellingname door een kerk vervreemdend werken naar haar leden.”

Embert Messelink: “Natuurlijk kun je als kerken uit de bocht vliegen, bijvoorbeeld door een stemadvies te geven. Dat moet je nooit doen. Maar het benoemen van de keerzijden van de cultuur waarin wij leven, is bij uitstek een christelijke opdracht. Er zijn vaker momenten geweest in het verleden dat kerken hebben gezwegen, waarvan we achteraf zeggen: daar hadden ze moeten spreken. Bijvoorbeeld over de slavernij.

“Juist in deze tijd waarin het klimaat zo’n groot thema is, denk ik dat kerken zich hierover moeten uitspreken. Dat moeten ze fijngevoelig doen, met verwondering, vanuit geloof. Maar dat brengt ook confrontatie met de overheid en met kerkleden zelf met zich mee. Daar moet je niet bang voor zijn.”

De strijd voor een klimaat is een nieuwe religie

Cor Verkade: “De mensheid dient Gods goede schepping zo goed als mogelijk te bebouwen en te bewaren en dus niet uit te buiten. Bij uitbuiting dient de mensheid dat op een goede wijze te bestrijden. Daarbij is er een valkuil dat deze strijd religieuze dimensies krijgt, zowel qua verering van ‘Moeder Aarde’ als ook qua onredelijkheid van de maatregelen om de terecht verfoeide uitbuiting tegen te gaan.

“Religie zonder de Eeuwige zelf centraal te zetten, leidt al snel tot angst en op angst gebaseerde beslissingen en kan ontaarden in zinloze schuldcomplexen en bijbehorende, soms zelfs contraproductieve en fnuikende, offers. Voorts dreigt ook bij klimaatreligie het verschijnsel farizeïsme oftewel: de ‘deugcultuur’.”

Embert Messelink: “Ze zeggen ook wel eens dat voetbal religie is. Zeg maar: te veel begeestering rond het spel met een bal. Hier gaat het over werkelijk belangrijke zaken. De strijd tegen klimaatverandering is voor mij geen nieuwe religie. Het is iets wat reëel is en ongelooflijk urgent. Als je je ogen ervoor sluit, bedrijf je struisvogelpolitiek.”

Het Nationaal Religiedebat, georganiseerd door ForumC in samenwerking met Trouw, wordt gehouden op dinsdag 9 maart om 19.30 en kan bekeken worden via nationaalreligiedebat.nl.

Lees ook:

De PKN doet mee aan de klimaatmars: wordt de kerk een politieke club?

De doorlopende kerkdienst voor een uitgeprocedeerd Armeens gezin is nog maar net achter de rug, of de Protestantse Kerk in Nederland beweegt zich alweer op een politiek gevoelig terrein: het klimaatbeleid.

Nationaal Religiedebat

Bestaat er een ‘Godspot’ in onze hersenen?

Is er een ‘Godspot’ in onze hersenen die religieuze gevoelens stuurt? Of zijn we zelf de baas over onze spiritualiteit?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden