InterviewCoronamaatregelen

Kerken moeten volgens commissaris van de Koning Jaap Smit hun verantwoordelijkheid nemen. ‘Je kunt niet zeggen: wij gaan onze goddelijke gang’

Jaap Smit, commissaris van de koning en tevens voorzitter van de koepelorganisatie van kerken: ‘Vrijheid van godsdienst betekent dat je op een verantwoorde manier de vertaling maakt van de maatregelen voor de buitenwereld naar je eigen kerkelijke wereld’.  Beeld Werry Crone
Jaap Smit, commissaris van de koning en tevens voorzitter van de koepelorganisatie van kerken: ‘Vrijheid van godsdienst betekent dat je op een verantwoorde manier de vertaling maakt van de maatregelen voor de buitenwereld naar je eigen kerkelijke wereld’.Beeld Werry Crone

De vrijheid die kerken ook in coronatijd hebben is een groot goed, maar als zij zich niet aan de beperkingen houden, dan zetten ze de vrijheid van godsdienst zelf op het spel, betoogt Jaap Smit, voorzitter van het CIO, de koepelorganisatie van kerken.

Maaike van Houten

De Zuid-Hollandse commissaris van de Koning Jaap Smit is voorzitter van de koepelorganisatie van kerken en in die hoedanigheid heeft hij weleens tegen de leden geroepen: ‘Hoor eens, de kerk is geen horecabedrijf of theater. Maar ik vind wel dat je je moet realiseren dat als hele land op slot zit, je je niet alleen kunt beroepen op de vrijheid van godsdienst en zeggen: voor ons gelden die maatregelen niet, wij gaan onze goddelijke gang.’

“Het zijn weleens pittige discussies geweest”, vertelt Smit. “Vrijheid van godsdienst betekent dat je op een verantwoorde manier de vertaling maakt van de maatregelen voor de buitenwereld naar je eigen kerkelijke wereld. Je kunt niet alleen praten over vrijheid, dat gaat gepaard met verantwoordelijkheid.”

Het gesprek op Smits werkkamer in het provinciehuis in Den Haag was afgelopen woensdag, toen er alleen nog een avondlockdown was. Kerken werd geadviseerd na vijven geen diensten meer te houden. Zaterdag kondigde het kabinet opnieuw een strenge lockdown af; het land gaat weer op slot. De koepelorganisatie van Smit adviseerde zaterdagavond kerken online te gaan, en ‘in uitzonderlijke gevallen’ met hoogstens 50 mensen samen te komen. Zondagochtend lichtte hij dat advies telefonisch toe.

De koepelorganisatie waar Jaap Smit voorzitter van is, is het CIO, het interkerkelijk contact in overheidszaken, waar 29 christelijke en twee joodse kerkgenootschappen bij aangesloten zijn. Voor het gemak spreekt Smit over ‘de branchevereniging voor kerk en geloof in Nederland.’ Voor corona was het dat ook: het CIO regelde de zakelijke belangen van kerken, met theologie had het weinig van doen. Dat is sinds de pandemie anders. Het CIO is voor het kabinet – lees: minister Grapperhaus van eredienst-zaken – het gremium waarmee het overlegt over coronamaatregelen voor kerkelijk Nederland.

Voor dat overleg moet de voorzitter van het CIO die religieuze organisaties op één lijn krijgen. Dat is een hele klus, zegt Smit: “Het CIO is een bundeling van heel uiteenlopende kerkgenootschappen, het spectrum loopt van orthodox tot vrijzinnig, van zwaar bevindelijk tot licht en spiritueel angehaucht. Zij hebben allemaal andere opvattingen over de plek van de eredienst in het geloof, over de manier waarop je je kan aanpassen aan de restricties die in de corona-periode gelden en over de invulling van de vrijheid van godsdienst.”

U zegt dat er pittige discussies in het CIO zijn geweest. Is het nodig de aangesloten kerken nog eens in duidelijke bewoordingen uit te leggen dat vrijheid met verantwoordelijkheid komt?

“Het CIO bepaalt niet wat er in kerken gebeurt. Het CIO doet een dringende oproep of geeft een dringend advies aan haar leden zich te houden aan richtlijnen die wij geven. Die hebben wij opgesteld parallel aan de maatregelen die de samenleving inkwamen. Dat betekent dat we in de eerste strenge lockdown kerken hebben geadviseerd zich te beperken tot digitale diensten, zoals we dat nu ook doen. Het gros van de kerken, 90 tot 95 procent, heeft zich de afgelopen anderhalf jaar con amore aan onze adviezen gehouden en ik verwacht dat dat nu ook weer gebeurt.”

Heeft het niet iets geks dat een branche-organisatie de vrijheid heeft zelf de coronamaatregelen in te vullen? Bij theaters en de horeca zegt het kabinet: dit zijn de maatregelen, je moet nu dicht en daar heb je je aan te houden.

“Ja, ik snap best dat hier en daar die stemmen opgaan. Maar dit heeft te maken met scheiding kerk en staat en de vrijheid van godsdienst. De minister zegt in dit geval: ik mag me niet mengen in wat er gebeurt achter de deur van de kerk, dat is de verantwoordelijkheid van de kerken zelf. Hij kán niet zeggen: en nu is het klaar.”

Maar de vrijheid van godsdienst gaat over de inhoud van wat er wordt gepredikt. Die is bij coronamaatregelen toch niet in het geding?

“Goed dat u dat zegt. De kern van de vrijheid van godsdienst is dat je in vrijheid je geloof mag belijden zonder dat een dictatoriale overheid je in de kladden grijpt. Dat betekent dus niet dat je op elk terrein een ultieme vrijheid hebt. Vrijheden zijn nooit absoluut. Als je die vrijheid zorgvuldig bewaart, zal niemand er moeite mee hebben. Het overgrote deel van de kerken heeft die vrijheid op een verantwoordelijke manier ingevuld.”

Smit komt in het gesprek met regelmaat terug op die 90 tot 95 procent van de kerken die de adviezen heeft opgevolgd. Hij vindt dat fantastisch, en wil dat de nadruk dáárop wordt gelegd – dat zou ook de beeldvorming van de kerken goed doen. Tegelijkertijd ‘kan hij niet ontkennen’ dat met name reformatorische kerken adviezen op gezette tijden naast zich neer hebben gelegd. Het Nederlands Dagblad hield in april een enquête, na maatschappelijke onrust over kerken in Urk en Krimpen aan den IJssel die weer iedereen welkom heetten. Zij waren niet de enige; driekwart van de refo-kerken overschreed het maximumaantal bezoekers van dat moment, in 90 procent van die kerken werd gezongen.

Vorige week kwam daar iets nieuws bij. Voor het eerst week een van de bij het CIO aangesloten kerkgenootschappen, de Gereformeerde Gemeenten, af van een CIO-advies. De top van de Gereformeerde Gemeenten vond dat de plaatselijke kerken zich niet hoefden te houden aan de oproep na vijven geen diensten meer te houden. Dit vanwege de ‘onopgeefbare waarde van de eredienst’; als het dagelijks brood tot 20.00 verkrijgbaar is, dan moet dat ook zo zijn met het geestelijk brood, zo verklaarde predikant Wijnand Zondag in deze krant.

“Ja, wat zou de voorzitter van het CIO daarvan vinden”, herhaalt Smit de vraag, een tikje smalend. “Samenkomen in de kerk of zingen van een lied of luisteren naar een preek is in sommige bevindelijke kringen te vergelijken met dagelijks brood dat je in leven houdt. Ik snap dat wel – ik hecht eraan dat te zeggen – maar ik ben zelf niet van die richting. En dan nog, voor erediensten leek het me niet zo ingewikkeld om die tot 17.00 te houden. Ik denk dat de waarde van Gods Woord ook voor vijven van groot belang kan zijn. En ik heb ook weleens gezegd dat de Heilige Geest de digitale snelweg heeft ontdekt.”

Voor deze nieuwe lockdown is uw advies online te gaan, maar met vijftig bij elkaar komen mag ook, zij het in uitzonderlijke gevallen. Waarom toch die vijftig?

“Het is hetzelfde advies als vorig jaar in de lockdown, alleen was toen het maximum dertig. Dat wordt nu vijftig. We houden rekening met kerst, dan mag je thuis ook met iets meer mensen bij elkaar zijn. Maar ik zeg wel: doe dat alleen als je vindt dat je echt niet zonder een kerkdienst kan en houd je dan aan die vijftig, de anderhalve meter etcetera.

Valt het aan de samenleving uit te leggen dat de klokken misschien blijven luiden en dat er mensen naar de kerk gaan terwijl verder bijna alles dicht is?

“Ja, het klopt, dat zullen veel mensen niet snappen, daar hebben we het vorig jaar in het CIO ook uitgebreid over gehad. Maar er zijn wel meer plekken waar mensen bij elkaar komen, begrafenissen, bijvoorbeeld. Zeker, ik heb het liever niet. Ik ga er nu ook weer van uit dat het gros van de kerken zich aan het advies gaat houden en online gaat. Als het niet voor jezelf is, doe het dan voor een ander.”

Is het schadelijk voor het beeld van de kerk dat een klein deel zich niet altijd aan de afspraken houdt?

“We leven in een tijd dat niet iedereen meer goed begrijpt wat de historie en historische positie van kerken is, ook waar het gaat om scheiding van kerk en staat. Daar moeten kerken zich bewust van zijn, net zo goed als van het feit dat veel mensen die niet kerkelijk zijn opgegroeid kerken zien als een vereniging. Zij zeggen: als je op zondag niet mag voetballen, waarom mag je dan wel naar de kerk? Ook daar moet je begrip voor hebben, want zo zit de samenleving op dit moment in elkaar. Kerken moeten zich realiseren dat als je je buiten die beperkingen stelt, dat er op zijn minst wordt gefronst in de samenleving. Daarom heb ik in het CIO hardop gezegd: realiseer je dat als wij die vrijheid te uitbundig invullen, er een pittig, fundamenteel gesprek over die vrijheid gaat plaatsvinden.”

Wat zou er mis zijn met een maatschappelijk debat over de vrijheid van godsdienst?

“Ik snap dat de maatschappelijke discussie venijniger wordt op het moment dat kerken zeggen: hoor eens, die regels gelden voor anderen en niet voor ons. Daarom doe ik een beroep op mijn ‘broeders en zusters’: misbruik die vrijheid niet. Je moet die vrijheid niet op het spel zetten. Dat is een groot goed. Je ziet ook nu weer dat de verantwoordelijkheid wordt genomen. De kerstnachtdiensten waren al eerder geschrapt. Dat is nogal wat. Ik snap heel goed dat dit een offer is. Ik ga zelf ook heel graag met kerstavond naar een dienst. Maar als je de vrijheid niet kapot wil maken en je je verantwoordelijkheid serieus neemt in deze pandemie, kan het niet anders dan dat de kerkdeur ook in de kerstnacht gesloten blijft.”

Jaap Smit (1957) studeerde theologie in Leiden. Hij was godsdienstleraar, geestelijk verzorger en hij was predikant in Ellecom en de Steeg en in Heemstede. Na negen jaar dominee te zijn geweest, werd hij achtereenvolgens consultant bij KPMG, directeur van Slachtofferhulp en voorzitter van het CNV. Sinds 2013 is hij commissaris van de Koning in Zuid-Holland.

Smit is lid van de Protestantse Kerk in Nederland. Hij gaat geregeld naar de kerk, in coronatijd kijkt hij weleens online. Een paar keer per jaar gaat hij voor in een kerkdienst, hij heeft nu ook ervaring met ‘tegen een camera praten’ in een kerk met slechts een paar mensen.

Lees ook:

In deze kerken wordt na vijven gewoon gepreekt: ‘We delen het brood des levens uit’

De Gereformeerde Gemeenten vinden hun kerkdiensten essentieel, en negeren daarom de sluitingstijd van vijf uur. Kerkrechtprofessor en dominee Wijnand Zondag verdedigt die keus. Zelf preekt hij tot na acht uur.

Ingrijpen bij kerken kan wel degelijk, maar is het nodig?

Verhindert de vrijheid van godsdienst dat de overheid in de strijd tegen het coronavirus mag ingrijpen bij kerken? Nee, zeggen juristen. Maar over de vraag of het ook nodig is, verschillen ze van mening.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden