Theologisch ElftalKunst en kerk

Kerk, geef de kunst toch wat meer ruimte

Wordt kunst door de kerk wel voldoende gewaardeerd, vraagt het theologisch elftal zich af. Wat deze theologen betreft mag er wel meer lef worden getoond als het om kunst gaat. ‘We zijn gebaat bij het opzoeken van grenzen.’

Musea hebben te weinig oog voor de religieuze aspecten van kunst, betoogde Wessel Stoker afgelopen zaterdag in Letter&Geest. En daarmee missen ze cruciale betekenislagen van veel werken. Je zou misschien kunnen stellen dat kunstkenners religieus te weinig ­geletterd zijn. En dat de religieuze laag van die kunst te weinig gewaardeerd wordt in de kunstwereld. Maar hoe zit het andersom: wordt kunst in de kerk wel voldoende gewaardeerd? Wat kan de theologie zeggen over de waarde van kunst voor het geloof?

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, herkent dat de relatie tussen kunst en religie lastig is. “Zeg maar gewoon: verstoord. Helaas zijn de clichés waar, die zeggen dat protestanten meer moeite hebben met kunst dan katholieken. In katholieke landen is er altijd een levendiger verbinding geweest tussen kunst en religie. In protestantse kerken bestaat nog steeds een sterke afkeer van beeldende kunst, tenzij die een religieus onderwerp heeft. Die afkeer van ‘echte’ kunst is typisch iets van de Reformatie: die wilde na het middeleeuwse ‘corpus Christianum’, waarin kerk en christendom met alles verweven waren, weer een onderscheid tussen kerk en politiek, en kerk en cultuur. De kerk liet zich niet meer in met wijsbegeerte, beeldende kunst, literatuur. Zo kan het dat we een Gouden Eeuw hadden met grote kunstenaars, maar dat al die kunstenaars geen invloed hebben gehad op de wijze waarop wij ons geloof vorm­geven.

“Dan denk ik bijvoorbeeld aan Saenredam, die in de zeventiende eeuw op haast mystieke wijze de Odulphuskerk van Assendelft schilderde als een grote lege ruimte. Die beeldende mystiek is nooit gewaardeerd in de Reformatie: mystiek vertrouwde men toe aan theologen. Zulke talentvolle schilders zijn nooit ingezet. In katholieke kringen huurde men zo iemand direct in.”

Sinds de negentiende eeuw werd kunst in de katholieke kerk vooral instrumenteel ingezet

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University, wil bij dat laatste toch een kritische kanttekening plaatsen. “Katholieken hebben inderdaad niet dat typisch protestantse wantrouwen tegenover afbeeldingen. Maar sinds de negentiende eeuw werd kunst in de katholieke kerk vooral instrumenteel ingezet. Volgens strikte richtlijnen werd afgebeeld wat de gelovigen moesten geloven. Zulke stichtelijke kunst was artistiek weinig spannend.

“Aan de andere kant ging de moderne kunst steeds meer haar autonome karakter benadrukken. Kunstenaars wilden niet meer worden ingezet voor religieuze doelen. En de kunstkritiek droeg uit dat alleen seculiere kunst echte kunst is. Pas sinds het begin van deze eeuw is er weer belangstelling gekomen voor het religieuze in moderne kunst.

“De vraag is natuurlijk wanneer kunst religieus is. Is dat als ze een religieus motief afbeeldt? Een bijbelverhaal of Boeddha bijvoorbeeld? Of zit het in de wijze waarop iets wordt afgebeeld? Zelf denk ik dat kunst en religie daarin overeenkomen dat ze geen betekenis willen opleggen, maar uitgaan van een appèl. Ze reageren op betekenis die op ons afkomt. Tegelijkertijd blijft die betekenis ongrijpbaar. Daarom wilde Karel Appel af van het idee dat de schilder een vakman is en wilde James Joyce met ‘Ulysses’ de roman opblazen. Het moest niet om de kunstenaar draaien, vonden zij. In die beweging in de kunst zie ik een overeenkomst met de mystiek.”

Pieter Jansz. Saenredam, interieur van de Sint-Odulphuskerk in Assendelft, 1649.

Laten we vooral niet zoeken naar een common ground tussen kunst en religie

Smalbrugge: “Laten we alsjeblieft niet gaan zoeken naar een common ground tussen kunst en religie. Een architect vraagt zich toch ook niet af wat zijn werk gemeen heeft met een musicus? Beiden raken ze mensen.  Beiden hebben ze de intentie om een transformatie aan te bieden. Maar als een theoloog expliciet gaat zoeken naar wat kunst en religie gemeenschappelijk hebben, ken ik bij voorbaat de conclusie al: dan zal kunst vast eigenlijk óók over religie gaan. Voor je het weet, wordt kunst toch weer in een religieus frame getrokken.

“Wat mij betreft laten kunstenaars gewoon hun eigen stem horen. En in de kerk mogen we wel wat vaker naar die stem luisteren. Want geloof is au fond ook een van die stemmen, het is geloofskunst. Kunst kan mooi zijn, maar ook schokkend. Het kan bijvoorbeeld onze mannelijke blik pijnlijk onthullen. Of het kan laten zien hoe hard­nekkig schuld kan zijn, zoals beschreven in het boek ‘Zwarte schuur’ van Oek de Jong. Kom daar maar eens om in de kerk, waar we het liefst zo snel mogelijk weer over vergeving willen praten. Durven we in de kerk de hardheid van zulke vragen wel aan? Durven we geloofskunst te laten spreken? Volgens mij ligt daar de uitdaging.”

Borgman: “De kerk moet de kunst niet gebruiken om mensen weer over de drempel te trekken. Juist als tegenstem kunnen kunst en religie bondgenoten zijn. Ze kunnen elkaar onder­breken. De kerk mag wel met wat meer lef kunst aan het woord laten. Soms ­gebeurt dat en leidt dit tot mooie re­sultaten. Ongetwijfeld zijn er dan ook mensen die de kunst godslasterlijk vinden. Dat is de prijs van de onderbreking: de hedendaagse kunst probeert vaste beelden af te breken om weer echt te kunnen zien.

“Het afbreken van beelden hoort wat mij betreft ook fundamenteel bij het christendom: een gekruisigde die Gods verhevenheid zou verbeelden! We zijn gebaat bij het opzoeken van grenzen, het afbreken van godsbeelden, tot tegen de heiligschennis aan. In de Bijbel zegt God steeds weer: ook dát beeld van mij is onjuist, ook zó ben ik niet. God woont niet in de tempel die wij voor hem bouwen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden