Veel Amerikanen gingen de straat op om te vieren dat Joe Biden de presidentsverkiezingen heeft gewonnen.Beeld Reuters

Filosofisch ElftalVerenigde Staten

Kan president Biden de morele pijn in Amerika helen?

Het is tijd om te helen, zei Joe Biden na zijn winst op Donald Trump. Maar hoe dan? ‘Om de morele pijn te helen is het essentieel dat Bidens eerdere morele betovering niet verbroken wordt, maar dat het hem lukt om aan het volk uit te leggen waarom hij dit moet doen.’

Bij de overwinning van Biden op Trump werd duidelijk dat de nog zittende Amerikaanse president niet alleen politieke pijn, maar ook morele pijn heeft aangericht. Deze morele pijn werd wellicht het best benoemd door CNN-commentator en jurist Van Jones. Na Bidens winst zei hij door zijn tranen heen dat het als ouder nu gemakkelijker wordt om je kinderen te leren dat het uitmaakt een goed karakter te hebben, de waarheid te spreken, een goed persoon te zijn. Bij deze pijn gaat het niet zozeer om het concrete verkiezingsprogramma, maar om een aanslag op de moraal in het algemeen. Biden lijkt dat te beseffen; telkens benadrukt hij dat het ‘tijd om te helen’ is. Het filosofisch elftal buigt zich over de vraag: kan een president morele pijn helen?

“Ja, dat lijkt mij evident sinds afgelopen zaterdag”, zegt Frank Ankersmit emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen“Toen bleek dat Biden had gewonnen, was de opluchting op de gezichten van vele Amerikaanse burgers af te lezen. Telkens benadrukten ze dat het fatsoen in de politiek is teruggekeerd. Van Jones maakte het morele belang daarvan duidelijk: het doet ertoe hoe je je tegenover anderen opstelt en dat wordt nu weer makkelijker om uit te leggen. Dat laat zien dat de frustratie over Trump lang niet enkel zijn politieke ideeën betrof, maar ook hoe hij durft om te springen met moraliteit: onze opvattingen over hoe je als beschaafde mensen met elkaar omgaat, ongeacht onderlinge meningsverschillen. Biden gaf daar prachtig uitdrukking aan door in zijn speech te zeggen dat het geen mysterieuze kracht is die de Amerikanen tegen elkaar heeft opgezet, maar een besluit, en dat we ook kunnen besluiten samen te werken. Filosofisch is deze uitspraak ook interessant; het toont hoe overtuigingen ons wereldbeeld en handelen bepalen. Dat inzicht is essentieel als je een situatie wilt verbeteren, of – in Bidens termen – wil helen.”

Frank Ankersmit.Beeld Jörgen Caris.

“Met de terugkeer van het fatsoen ben je er nog niet”, reageert politiek filosoof Ivana Ivkovic“Deze morele pijn hangt samen met de polarisatie in de Verenigde Staten: groepen mensen zijn diep gekrenkt omdat hen geen waardig bestaan wordt gegund. In die zin is Trumps winst van vier jaar geleden voor veel mensen traumatiserend geweest, waarna het inderdaad nodig is om te ‘helen’. Maar dat is niet per se een gedeelde wens. Vergeet niet dat Trump ook veel stemmen heeft gekregen. Biden benadrukt dat hij ook naar zijn tegenstanders wil luisteren en dat dit essentieel is om verdeeld Amerika weer te verzoenen. Maar voor verzoening is meer nodig dan luisteren. Er is een transformatief proces nodig, waarin je weer tot gezamenlijke grond komt. 

“Het bekendste voorbeeld van zo’n proces vond plaats in Zuid-Afrika na de afschaffing van de apartheid. De situatie in Zuid-Afrika valt niet te vergelijken met die in de VS, maar in beide gevallen is sprake van een politieke roep om verzoening. Nelson Mandela richtte in 1995 de Waarheids- en Verzoeningscommissie op. Het idee erachter was enerzijds de waarheid achterhalen, door vele getuigenissen te horen. Anderzijds werd gestreefd naar verzoening, door de nadruk niet te leggen op het oordeel, maar op vergeving en de zoektocht naar een nieuwe gemeenschappelijkheid. Zo’n ingrijpend proces is nodig om morele pijn werkelijk weg te nemen. In Amerika is daarvan nog lang geen sprake; mensen leven daar zelfs in totaal verschillende werkelijkheden. En het zal een president nooit alleen lukken om morele pijn te helen, daarvoor is altijd ook het volk nodig.”

Ivana Ivkovic

Ankersmit: “Het is inderdaad de vraag of Biden het volk meekrijgt. De verwachtingen zijn hooggespannen, terwijl Biden een moeilijke uitgangspositie heeft, met de economische, klimaat- en coronacrisis. Als hij de verwachtingen niet waarmaakt, is de teleurstelling waarschijnlijk des te groter, waardoor cynisme op de loer ligt. Bidens positie valt te duiden aan de hand van twee filosofen: Immanuel Kant en Niccolò Machiavelli, die er beiden een andere opvatting van ethiek op nahouden. Voor Kant zijn alle relaties ethisch, waardoor ethiek ook de basis vormt van de politiek. We hebben volgens hem de morele plicht om anderen altijd te behandelen zoals je zelf wil worden behandeld. 

“Tot nu toe heeft Biden vooral gesproken in kantiaanse termen, door het belang van moraliteit, eenheid en eerlijkheid te benadrukken. Aan de andere kant staat Machiavelli, die stelt dat je het terrein van de ethiek in twee moet breken. Je hebt de private ethiek, voor in de huiskamer, en de publieke ethiek, oftewel de politiek. In de politiek bestaat ook wel degelijk het goede, maar dat vereist soms handelingen die de private ethiek verbiedt – zoals liegen om een groter goed te realiseren en hard optreden tegen vijanden. Het is zeer waarschijnlijk dat Biden machiavellistisch moet handelen; bijna geen enkele politicus ontkomt daaraan. Om de morele pijn te helen is het essentieel dat zijn eerdere morele betovering daardoor niet verbroken wordt, maar dat het hem lukt om aan het volk uit te leggen waarom hij dit moet doen.”

Ivkovic: “Ik ben niet zozeer bang voor teleurstelling, maar voor het uitblijven van structurele verandering. Daarbij is van belang hoeveel macht Biden werkelijk heeft. Hij begint inderdaad niet met goede kaarten, en de invulling van de Senaat is ook nog afwachten. Daarnaast ligt het aan wat voor soort politicus hij blijkt te zijn. Je kunt bijvoorbeeld ook de economie vooruithelpen, zonder sociaaleconomische ongelijkheid aan te pakken. Dat is het verschil tussen een politiek die structureel veranderingen in gang zet en een politiek waarin oude problemen, en daarmee ook oude pijn, net zo makkelijk weer terugkeren. Verandering is altijd mogelijk, maar daarvoor is meer nodig dan een mooie intentie.”

Lees ook:

Wie er ook wint, de VS blijven verdeeld

De democratie in de VS ligt er niet goed bij: de campagne ging nauwelijks over de inhoud, maar vooral over de procedures van de verkiezingen zelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden