Dit portret van de Russische president Poetin, genaamd ‘The Face of War’, is gemaakt door de Oekraïense kunstenaar Dasha Marchenko. Voor dit werk gebruikte zij circa 5000 kogels uit de eerdere strijd aan het oostfront, tussen Oekraïne en Russische separatisten. Beeld AP
Dit portret van de Russische president Poetin, genaamd ‘The Face of War’, is gemaakt door de Oekraïense kunstenaar Dasha Marchenko. Voor dit werk gebruikte zij circa 5000 kogels uit de eerdere strijd aan het oostfront, tussen Oekraïne en Russische separatisten.Beeld AP

Theologisch elftalOekraïne

Kan het geloof helpen om met angst om te gaan, zelfs die voor een nucleaire oorlog?

Vladimir Poetin dreigt met de bom. Kan het geloof helpen om met de angst hiervoor om te gaan? ‘Het geloof laat mij zien: we zijn niet verloren als we bang zijn.’

Sjoerd Mulder

Opeens was hij er weer: de bom. Jarenlang waren we vergeten dat deze nog bestaat, maar Poetin dreigt er weer mee, en sommige analisten vermoeden dat Poetin het niet bij dreigen alleen zou houden. De angst sloeg veel mensen om het hart: zou een nucleaire oorlog dan toch dichtbij zijn gekomen? Nood leert bidden, zegt men. We vragen het theologisch elftal dan ook: kan het geloof helpen om met deze angst om te gaan?

“Dat kan zeker.” zegt Wim van Vlastuin, hoogleraar theologie en spiritualiteit van het gereformeerd protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. “In de psalmen lees je al hoe David juist bidt als hij in angst of gevaar is. Overigens hoeft gebed niet alleen gericht te zijn op de vraag of God het gevaar weg wil nemen. We kunnen natuurlijk bidden of God de oorlog stopt. En ik zou opgelucht ademhalen als er aan deze oorlog een einde komt. Maar in het gebed gaat het ook nog om iets anders: om de basale geloofservaring dat mijn houvast uiteindelijk niet ligt in het gegeven dat deze oorlog stopt of niet, maar in God zelf.”

Niet verloren

Toch neemt geloof de angst niet weg, zegt Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. “Bij mij in elk geval niet. En dat moet ook niet. In Oekraïne zie je de neiging om hard te roepen ‘wij zijn niet bang en laten ons er niet onder krijgen’. Alsof je verloren bent zodra je je angst toelaat. Maar het geloof laat mij zien: we zijn niet verloren als we bang zijn. Er is iets of iemand anders die ons door de nood heen draagt. Het geloof neemt de angst niet weg, maar geeft een nieuw perspectief: ik hoef niet bang te zijn voor mijn eigen angst.”

Van Vlastuin: “Gelovigen kunnen inderdaad net zo goed angstig zijn. Angst ontstaat doordat wij ervaren dat bedreigingen misschien wel honderd keer groter zijn dan wijzelf. Wij kunnen daar niet tegenop, en dat maakt ons angstig en onzeker. Maar in het geloof zien we ook dat God nóg weer vele malen groter is dan het gevaar waar wij bang voor zijn. Daarom zingen we met psalm 33 ook ‘In de grootste smarten/ blijven onze harten/ in den Heer gerust.’ We vinden bij God niet alleen rust als de smarten voorbij zijn, maar ook ín die smarten. We weten dat God sterker is dan het kwaad.”

Hoopvol

“Als je geen geloof hebt, geven alle crises je reden om te wanhopen. Je ziet de wereld voor je ogen ten onder gaan. Maar in het geloof is het andersom: het is verschrikkelijk, het wordt nog erger, maar daar doorheen breekt het Rijk van God aan. Het geloof is daarmee realistisch en hoopvol. Ja, er komen rampen en nog meer onheil. Maar we moeten ons niet blindstaren op Poetin. Hij is slechts een pion in een groot schaakspel. Uiteindelijk heeft Jezus alle macht in de hemel en op aarde. Die leidt met vaste hand de geschiedenis naar zijn doel.”

Borgman: “Ik zou voorzichtig zijn met ‘alles komt goed’. Jezus zei ook niet, toen hij ging sterven: ‘Ach, ik sta toch over drie dagen weer op’. Hij stond doodsangsten uit. ‘Door het lijden heeft hij gehoorzaamheid geleerd’, staat er in Hebreeën. We moeten onze angst niet overschreeuwen, want in onze angst komt iets aan de orde dat goed is. Zorg voor het leven, bijvoorbeeld, dat niet zomaar kapot mag worden gemaakt. Ik zou zelf zeggen: het geloof geeft het vermogen op twee niveaus tegelijkertijd te kijken. We kunnen bang zijn voor iets dat werkelijk heel erg is, en we kunnen de verschrikking daarvan werkelijk tot ons door laten dringen, juist omdat we geloven dat die verschrikking ons niet verplettert, maar wij tot in de verschrikking gedragen worden.”

Van Vlastuin: “Geloof kan je in tijden van angst ook moedig maken. Ik ben wel onder de indruk van hoe die Oekraïners nu allemaal gaan vechten en bereid zijn om hun leven voor hun land te geven. Dat is zo anders dan het hele postmoderne idee dat we onszelf moeten ontplooien en gelukkig zijn. Die mannen vechten voor hun land, en zijn bereid om hun eigen leven op te offeren voor een hoger belang. Als zodanig staat dat nog los van het geloof, maar op een dergelijke manier kan het geloof je ook helpen om je moediger te maken om het weerloze te beschermen. Als je eigen belang het hoogste is, vrees je voor je leven. Maar als je weet dat er dingen groter zijn dan jezelf, dan kun je voorbij je angst kijken en je verantwoordelijkheid voor de ander verstaan.”

Angstig voor de Oekraïners

Borgman: “Zo zou ik dat echt niet zeggen. Geloof is iets anders dan je angst overschreeuwen. Toen de oorlog in de Oekraïne begon, werd ik angstig. Niet zozeer omdat ik dacht dat de bommen binnenkort ook bij ons zouden vallen, maar omdat ik me verbonden wist met de Oekraïners. Ik voelde me kwetsbaar doordat zíj aangevallen werden.

“In die angst schuilt iets waardevols dat het tegendeel is van geweld en oorlog: wij kunnen als mensen met elkaar verbonden zijn. Als ik mijn angst overschreeuw door te strijden voor een hoger doel, maak ik mezelf onkwetsbaar door het kwaad te lokaliseren in de partij die mij aanvalt en mijzelf van alle kwaad te zuiveren. Dan kunnen we op geweld alleen nog maar reageren door te escaleren: het kwaad moet weg.

“Als we bang durven zijn, als we geloven dat wij onze kwetsbaarheid niet hoeven te ontkennen, ontstaat ruimte om aan de mogelijkheid van vrede te denken. We kunnen zien dat ook in de ander iets beschermwaardigs ligt. Dan voelen we ons verbonden met de Oekraïners, maar ook met de Russen die protesteren tegen Poetin, en zelfs met de Russische soldaat die Poetins orders uitvoert.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden