Mark Rutte (VVD) voorafgaand aan een gesprek met informateur Johan Remkes over de kabinetsformatie.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) voorafgaand aan een gesprek met informateur Johan Remkes over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Filosofisch ElftalFormatie

Kan een minderheidskabinet ook goed nieuws zijn? ‘De Kamerleden zijn nu slechts stemvee’

Kan een minderheidskabinet, waar in de formatie nu op wordt gekoerst, ook goed nieuws zijn? Twee politiek filosofen laten hun licht erover schijnen.

Nu de kabinetsformatie muurvast zit, lijkt een minderheidskabinet nog de enige optie. Dat stuit veel politici tegen de borst. Het zou niet passen in de Nederlandse politieke traditie, waarin men ondanks grote verschillen er toch altijd samen uitkomt. En het landsbestuur wordt er ook niet stabieler op. Tegelijkertijd klinken er ook positieve geluiden. Geen regeerakkoord kan leiden tot een vernieuwing van de democratie, omdat alle beleidsonderwerpen werkelijk bediscussieerd moeten worden. Kan een minderheidskabinet inderdaad ook goed nieuws zijn?

“Ik ben groot voorstander van een minderheidskabinet”, zegt Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. “De Franse filosoof Montesquieu schreef in de achttiende eeuw over de trias politica, de scheiding der machten: de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht moeten in een land bij verschillende instellingen liggen. Met betrekking tot de politiek betekent dit dat er eerst een instantie is die een bepaald plan overweegt en daarover besluit, en dat een tweede instantie die plannen vervolgens uitvoert, waarbij de eerste controleert of dat allemaal goed gaat. Zo zou ieder weldenkend mens het opzetten, lijkt mij. Ook in ons dagelijks leven denken we eerst na over een beslissing, voordat we overgaan tot handelen. Maar de realiteit van ons politieke systeem is een andere. In vrijwel alle westerse landen treedt de uitvoerende macht, naast de wetgevende macht, ook op als wetgever. Dat is ook te lezen in artikel 81 van onze Grondwet: ‘De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en de Staten-Generaal gezamenlijk’. De wetgevende macht en de uitvoerende macht lopen bij ons dus door elkaar. De logische scheiding van wetgever (Staten-Generaal) en uitvoerder (regering) kun je binnen ons bestaande systeem het best bereiken met een minderheidsregering. Rutte is dan niet langer almachtig, maar moet doen wat de Tweede Kamer hem opdraagt – zoals de machtsverdeling ook dient te zijn. Zonder regeerakkoord moet over alle punten vrijelijk in debat worden gegaan, waarmee een minderheidskabinet democratischer is dan een meerderheidskabinet.”

Politiek filosoof Ivana Ivkovic is sceptisch over deze vermeende democratiseringsslag. “Het kan ook heel anders uitpakken. Het feit dat je per beleidsonderwerp een nieuwe consensus moet zoeken, is nog geen garantie voor een beter debat. Met een minderheidskabinet creëer je ook een regering met een mager mandaat; ze moet als het ware over een smal plankje lopen, omdat ze niet vanzelfsprekend veel macht heeft. Dat kan leiden tot mogelijkheden die vanuit democratisch oogpunt juist onwenselijk zijn. Een kleine partij – die dus relatief weinig stemmen heeft gekregen – kan opeens in een machtige positie komen omdat die partij kan zorgen voor een meerderheid bij een voorstel. Denk aan ons laatste minderheidskabinet, Rutte I, dat gevormd werd met gedoogsteun van de PVV. Aan die gedoogsteun zie je al dat vanwege scheve machtsverhoudingen mogelijkheden ontstaan die juist ondemocratisch zijn. Er wordt een partij bepaalde zaken beloofd in ruil voor hun steun; dat is niet democratischer, dat is koehandel.”

null Beeld

Ankersmit: “U vreest een mogelijke koehandel, maar de leden van de Tweede Kamer zijn op dit moment slechts stemvee. Het lijkt me de moeite waard om dat proberen te veranderen, en een minderheidskabinet is daarvoor een goede oplossing. Als je te veel macht concentreert bij één instantie, in dit geval de regering, krijg je achterkamertjespolitiek. Daardoor hebben zaken als de toeslagenaffaire kunnen plaatsvinden. Een kabinet zonder meerderheid leidt tot transparant debat. Iedere dag kunnen we dan in de krant lezen wat er besloten is over onze toekomst, in plaats van dat het politieke gesprek plaatsvindt tijdens koffieafspraken achter gesloten deuren. Een voorwaarde voor een goed en zinvol debat is dat je niet van tevoren als een standpunt in hoeft te nemen – en bij een meerderheidskabinet is dat wel het geval.
Sommige mensen uiten de zorg dat er met een minderheidskabinet ‘nog minder visie’ in de politiek komt. Daaruit blijkt precies dat er in de Nederlandse politiek twee machten onterecht door elkaar heen lopen: het kabinet moet namelijk geen visie hebben, want zij zijn de uitvoerders – de visie moet komen van de Staten-Generaal. Dat zijn de mensen die wij gekozen hebben om onze visie als burger uit te dragen, en de regering moet die simpelweg uitvoeren.”

Ivkovic: “Het ingewikkelde van politieke representatie is dat wij vaak denken: als iemand uitvoert wat ik wil, is diegene mij aan het vertegenwoordigen. Maar zodra je daarop doordenkt, kom je in de problemen. De Amerikaanse filosoof Hanna Pitkin laat zien dat er een bepaalde onafhankelijkheid nodig is om goed te kunnen vertegenwoordigen. Het gaat niet alleen om directe aansluiting te vinden met wat kiezers op dat moment van je willen. Er moet ruimte zijn om uit vele geluiden er eentje te kiezen en daarachter te gaan staan. Anders verval je in een soort populisme waarin je geen pas durft te zetten, omdat elke misstap je de kop kan kosten in de volgende verkiezingen. Met een mager mandaat creëer je een situatie waarin het kabinet, maar ook andere politici, weinig ruimte hebben om te opereren naar eigen inzicht. Hoe minder macht je hebt, hoe meer je in het politieke veld moet oppassen om je credits niet te verliezen. Dat opent de deur voor calculatie: partijen zijn dan continu aan het rekenen waar ze steun winnen en verliezen, in plaats van politieke idealen uit te dragen. In een kabinet met een ruime meerderheid kan je discussie hebben over wat het beste is voor het land, zonder te hoeven aansluiten op de waan van de dag. Het lijkt erop dat er geen andere optie meer is dan een minderheidskabinet, maar een gunstige uitkomst is dat zeker niet.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Lees ook:

Zo’n minderheidskabinet wordt zweten en zwoegen in de Kamer, iedere dag weer

Een minderheidskabinet is in Nederland zelden stabiel gebleken, eerder de dood dan de gladiolen. Toch is dat nu waar VVD en D66 op af lijken te stevenen. Hoe werkt zo’n kabinet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden