De Sint Barbarakerk in Oberhausen zit tijdens een onlineviering vol, met foto’s van virtuele kerkgangers.Beeld EPA

Theologisch ElftalOnline kerken

Kan de christelijke gemeenschap ook online bestaan?

Honderdduizenden gelovigen volgen nu hun kerkdienst of mis op afstand. Is dat erg? Kan de christelijke gemeenschap bestaan als gelovigen elkaar alleen online ontmoeten?

Door de coronacrisis zijn kerken noodgedwongen overgegaan tot het online uitzenden van hun vieringen. Waar mensen eerst op zondagochtend bij elkaar kwamen voor de mis of de eredienst, schuiven ze nu achter hun laptop. Van fysieke bijeenkomsten zijn kerkdiensten nu opeens virtuele aangelegenheden geworden.

Afgelopen vrijdag plaatste paus Franciscus hier kritische kanttekeningen bij. Hij bracht zijn urbi et orbi – de zegen voor de stad en de wereld – van een paar weken terug in herinnering, waarin hij in zijn eentje voor de grote Sint Pieter in Rome een zegen voor de getroffen wereld had uitgesproken. Precies daardoor had hij zich gerealiseerd wat het belang is van fysieke gemeenschap; hij ontdekte dat het geloof niet zomaar virtueel beleefd kan worden.

Zou het kunnen zijn dat in deze crisis een aspect van religie zichtbaar wordt dat vaak wordt vergeten: het belang van lijfelijkheid en concreetheid? Is dat misschien aan een herwaardering toe?

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University en lekendominicaan, is over onlinevieringen niet zo negatief als de paus. “Enerzijds herken ik het gevaar van al die virtuele diensten wel. En dat is met name het risico dat de gemeenschap tekort wordt gedaan. Tijdens het Tweede Vaticaanse concilie van de jaren zestig herontdekte de rooms-katholieke kerk de betekenis van de gemeenschap in de liturgie. Maar onlinevieringen zetten kijkers juist op een afstand. De liturgie wordt nu sterk gecentreerd om de voorganger die in zijn eentje de mis doet of de preek houdt. Alsof de gemeenschap niet zo belangrijk is. In die zin is dit een stap terug. Maar de computer kan de liturgie ook juist dichterbij brengen. Wij hebben als lekendominicanen samen een paasnachtviering georganiseerd. Verschillende mensen hadden een gedeelte voorbereid, en wie met het materiaal wilde vieren kon thuis kiezen wat werd aangeklikt. Zo kon iedereen met dat materiaal een viering maken die passend was en in huiselijke kring vieren, maar tegelijkertijd verbonden zijn met anderen elders.”

Janneke Stegeman, bijbelwetenschapper en publiek theoloog: “Door deze situatie word ik me opnieuw bewust van het belang van lichamelijkheid en concreetheid van het geloof. Wij christenen hebben wel eens de neiging om van Jezus een orakel te maken, waarbij we dan nadruk leggen op de mooie wijze dingen die hij heeft gezegd. Maar in de verhalen van Jezus staat vooral zijn handelen centraal. Jezus roept Zacheüs uit de boom, geneest melaatsen die buitengesloten waren. Het hart van het christendom gaat niet over het hebben van de juiste overtuiging: het gaat om een beweging waarbij mensen heel concreet weer voor elkaar worden geopend. Dat wij dat in deze tijd niet kunnen doen, is iets wat indruist tegen het hart van de christelijke gemeenschap. Tegelijkertijd betekent dit niet dat het geloof niet virtueel beleefd kan worden. Want die verbondenheid met Jezus overschrijdt ook grenzen van tijd en ruimte. Dat is in essentie de betekenis van het lege graf: wij nemen deel aan zijn opgestane lichaam. Dus ik kan bij wijze van spreken ook in mijn duffe studeerkamer lichaam van Christus zijn, verbonden met mensen die niet fysiek bij mij zijn.”

Borgman: “Voor mij als katholiek heeft lijfelijke nabijheid te maken met sacramentaliteit. Wij geloven dat Christus nog steeds handelt. Niet alleen virtueel, niet alleen in de hemel. Nee, hij doet het concreet. Hij geeft ons letterlijk iets: de eucharistie. En die gave is Hij ook nog eens zelf. Precies dat is het punt als katholieken zeggen dat Christus ‘werkelijk tegenwoordig’ is in het sacrament. Het gaat er nu niet om hoe precies die hostie zijn lichaam wordt, die discussie kan ook afleiden. Maar de kern van die kwestie is: niet onze herinnering houdt Christus levend, Christus houdt onze herinnering levend. Dat is Pasen: aan gene zijde van de dood is hij actief en ontvangen wij. Die omkering is gebaat bij lichamelijkheid en materialiteit. Christus zelf komt ons nabij. Daarom moet de liturgie geen schouwspel worden waar je van buitenaf naar kijkt.”

Stegeman: “Ik denk vooral dat we ervoor moeten waken dat we de liturgie te centraal stellen. Ik weet wel dat de paus op een andere manier over sacramenten denkt dan ik. Ik kan makkelijk brood en wijn tot me nemen, ik heb daar als protestant geen priester voor nodig. Maar ik geloof ook dat het behoort tot het hart van de gemeenschap. Het is een sacrament dat gaat over gelijkheid en solidariteit, en daarmee wordt de gemeenschap gemaakt. Maar de gemeenschap heeft uiteindelijk niet als doel om een kerkdienst te houden, maar om daarna weer de wereld in te gaan. Kerk zijn is veel meer dan liturgie: het is betrokken zijn op elkaar, dingen uitwisselen. In mijn kerk hebben we zondag na de dienst koffie gedronken via Zoom. Dat ontroerde me. Precies die ontmoeting mis ik nu wel heel erg, en ik was dan ook erg blij met dat online koffie drinken. Daardoor realiseerde ik me hoe de kerk mij weghaalt van het idee dat ik besta als individu. Wij horen bij elkaar. Al was het virtueel, het was toch echt een ontmoeting.”

Borgman: “Daar sluit ik me bij aan. De eucharistie is het hart, maar er is meer bloedsomloop dan het hart. In het traditionele volkskatholicisme had je allerlei manieren om ook thuis het geloof te beleven: er was de Mariaverering in mei en oktober, er was het bidden van de rozenkrans, iedereen had een beeld van het Heilig Hart in huis. Die vormen zijn weg, maar er is niets voor in de plaats gekomen. Daar ligt een pastoraal probleem dat echt om een antwoord vraagt, niet alleen in deze crisis maar in het algemeen, zeker in een tijd waarin kerken moeten sluiten. Misschien kunnen we door de onlinevieringen weer leren hoe wij het geloof in huiselijke kring kunnen beleven en het dagelijkse leven kunnen heiligen. In die zin biedt deze crisis ook een kans.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

De paasdienst in coronatijd: op afstand, maar toch intiem

Hoe vier je Pasen tijdens de coronacrisis? Trouw nam een kijkje bij de viering op Eerste Paasdag in de Waterstaatskerk in Hengelo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden