BoekrecensieFilosofie

Juist ook door het contrast met het huidige denken geeft dit boek te denken

Wereldhistorische beschouwingen
Jacob Burckhardt (vert. Paul Claessens)
Boom, 368 blz., € 37,50.
★★★☆☆

De auteur 

Jacob Burckhardt (1818-1897) was een Zwitserse cultuurhistoricus en werd bekend met zijn boek ‘Cultuur der Renaissance in Italië’. Hij vond zelf dat zijn rol als docent het belangrijkste was. Dat leek zijn leerling Friedrich Nietzsche ook te vinden, die over Burckhardt zei: ‘Elk college is een kunstwerk’.

Over het boek

‘Wereldhistorische beschouwingen’ is gebaseerd op verschillende collegereeksen die Burckhardt aan de Universiteit van Bazel verzorgde tussen 1868 en 1873. Daarin gaat hij eerst in op drie ‘krachten’ die de geschiedenis bepalen – staat, kerk en cultuur – en hun onderlinge wisselwerking. Daarna volgt zijn beroemde ‘stormleer’ waarin crises een fundamentele rol krijgen in de ontwikkeling van een staat, en ten slotte volgen passages over de ‘grootheid’ van individuen en de rol van geluk in de geschiedenis. Hoewel Burckhardt zichzelf nooit filosoof noemde, mag je zijn boek door de beschouwende stijl een filosofische reflectie op de geschiedenis en geschiedkunde noemen.

Opvallende passage

‘De vraag (dringt) zich op naar het sluiten van de grenzen voor het menselijk verkeer. Is dat veeleer een staatsgebod of ligt daaraan nationale hoogmoed of instinctieve haat, angst en afkeer ten grondslag? (...) Het heeft de cultuurstaat zoveel kracht gekost tot alles redelijkerwijs op orde was dat de verwachting is dat er van buitenaf slechts verstoring en niets goeds kan komen. Waar deze opvatting in rudimentaire vorm al heerst, zal de staat haar mettertijd beslist een wettelijke basis geven.’

Waarom dit boek relevant is

Burckhardts werk was een stijlbreuk met de historische traditie voor hem. Toen werd Hegels filosofie als uitgangspunt genomen om te stellen dat er een vooruitgang in de geschiedenis te vinden was, met natuurlijk de westerse beschaving als hoogtepunt. Burckhardt nuanceert dat beeld met zowel pessimisme over de eigen tijd als een loftuiting voor vergane culturen, met name die van de oude Grieken en Romeinen. Maar ‘Wereldhistorische beschouwingen’ is niet alleen relevant omdat bepaalde gedeeltes sterk doen denken aan huidige globale ontwikkelingen, zoals de hierboven geciteerde passage. Juist ook door de vervreemding en het contrast met het huidige denken geeft het boek te denken.

Waarom dit boek niet meer relevant is

Aan de andere kant doet Burckhardts boek bij vlagen enorm gedateerd aan. Hij lijkt uit te gaan van een fundamenteel, onoverkomelijk verschil in volksaard tussen verschillende ‘rassen’, die hij onderscheidt in ‘mindere’ en ‘hogere’ rassen. De eigen joods-christelijke Europese cultuur staat voor hem wel op een zeer hoog voetstuk.

Net zo blijft Burckhardt – soms tot vervelens toe – hameren op de voortreffelijkheid van de poëzie en de filosofie. Dat zijn dé culminatiepunten van een cultuur, zegt hij.

Niet heel gek dat hij als kunstkenner en filosofieliefhebber juist die disciplines als meest bijzonder ziet. In het laatste hoofdstuk gaat Burckhardt uitgebreid in op de vooringenomenheid die elke historicus per definitie heeft. Hijzelf is natuurlijk geen uitzondering, erkent hij, maar hij heeft nog net niet de distantie om zijn eigen vooringenomenheid te herkennen.

Redenen om dit boek niet te lezen

Burckhardts stijl is erg negentiende-eeuws-Duits en het boek staat vol met uitweidingen en beschrijvingen. Nergens zegt Burckhardt expliciet wat zijn ‘punt’ is. De vorm – een collegereeks voor geschiedenisstudenten – is daar ook debet aan. Daarnaast zullen vele passages lastig te volgen zijn voor mensen die geen uitgebreide kennis van de geschiedenis hebben.

Redenen om dit boek wel te lezen

Het boek geeft een aardig inkijkje in de geschiedkunde van de negentiende eeuw. Zoals eerder genoemd vormen zowel overeenkomsten en contrasten met de huidige maatschappelijke ontwikkelingen een mooi aanknopingspunt voor bespiegeling. Als je het allemaal kunt volgen, tenminste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden