De zin vanJoke Hermsen

Joke Hermsen: Wees realistisch, denk het onmogelijke

Filosoof Joke Hermsen.Beeld Marijn Smulders

In tijden van corona vertellen meer en minder bekende Nederlanders over hun persoonlijke leefregel of een inspirerende zin. Vandaag: filosoof en schrijfster Joke Hermsen.

Deze spreuk hangt boven mijn bureau, het is een citaat van de Duitse filosoof Ernst Bloch. In deze pandemie is het een zin waar we iedere dag even over zouden moeten nadenken. We moeten ons voorbereiden op de periode na de crisis. Hoe kunnen we het beter doen? Hoe kunnen we onze wereld duurzamer en socialer inrichten? We moeten ons er goed van bewust zijn dat het dubbeltje de verkeerde kant op kan vallen, waardoor we straks weer terugschieten in oude, neoliberale patronen van consumeren en rendementsdenken. Het is tijd om het onmogelijke te denken.

Ik probeer daar zelf ook concreet aan bij te dragen. Ik ben uitgenodigd door een Vlaamse progressieve club, een samenwerkingsverband tussen een elftal media en denktanks. Zij hebben het initiatief #BeterNaCorona in het leven geroepen, een platform om na te denken hoe de wereld na de coronacrisis beter kan worden: niet alleen qua gezondheid, maar vooral op het gebied van duurzaamheid en solidariteit. Samen met Menno Grootveld van www.wereldbrand.nl ben ik bezig om het Nederlandse elftal op te zetten. We willen een progressieve talkshow, waarin alle groepen die meedoen hun plannen voor de toekomst toelichten: een breed podium waar die zin van Bloch als het ware in neonletters boven hangt.

Je moet je leven veranderen

Een utopisch vergezicht heb je nodig om in beweging te komen, vond Bloch. Wij zijn als mensen nooit voltooid of klaar, maar wezens in wording. Pas als we ons ontwikkelen, zijn we menselijk. Hannah Arendt noemt dat ‘geboortelijk’ zijn: mensen kunnen dankzij hun cognitieve en talige en creatieve vermogens steeds opnieuw geboren worden, steeds als ze een nieuwe weg ­inslaan of een nieuw initiatief ontwikkelen. Sterfelijk zijn we allemaal, ook de dieren. Maar de mens kan zijn eigen handelen tegen het licht houden: is dit nu de wereld waar we trots op zijn, is mijn handelen goed geweest? Die dialoog is een soort kern van het menselijk bestaan. Vanuit die dialoog kun je verandering nastreven.

Dat brengt me op een tweede zin, die verband houdt met de zin van Bloch. Het is een zin van de Duitse dichter Rainer Maria Rilke: “Je moet je leven veranderen”, uit zijn gedicht ‘Apollo’. Toen Rilke eens in Parijs was zag hij een torso van Apollo, ­helemaal beschadigd maar toch nog ontroerend en indrukwekkend mooi. Vanwege de intensiteit van die esthetische ervaring draaiden de rollen zich als het ware om. De torso keek nu naar hem, en zei tegen Rilke: ‘Je moet je leven veranderen’. Van kunst kan ook een ethisch appel uitgaan: het kan ons aansporen de gebaande paden te verlaten en het roer om te gooien.

Bij mij gebeurt het vaak door muziek, ik heb een abonnement op de zaterdagmatinee in het Concertgebouw. Ik neem het me nooit voor om iets te gaan verzinnen tijdens zo’n concert, maar halverwege schiet me altijd iets te binnen. Het is net of kunst je als het ware meeneemt in die binnenwereld, en daar waar die bron ligt van dat worden, dat veranderen, dat creatieve. Wanneer je iets moois hoort of ziet, ben je eerder geneigd om in beweging te komen, en weer die arm uit te strekken naar dat hoopvolle punt op de horizon.

Lees ook: 

‘Ik houd het linnen blank’

In tijden van corona vertellen meer en minder bekende Nederlanders over hun persoonlijke leefregel of een inspirerende zin. Vandaag: Jacobine Geel, tv-presentator en voorzitter van brancheorganisatie GGZ Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden