Beeld Trouw

Column Eva Meijer

Je speelt je gender door wat je doet

Realiteit lost op in water, buigt om in de hitte, schrijft Jeanette Winterson in haar nieuwe roman ‘Frankusstein’. En hetzelfde geldt voor de mens. Onder invloed van culturele en technologische ontwikkelingen veranderen gedachten en lichamen van vorm. Ook maken we nieuwe wezens naar ons evenbeeld, zoals robots. Deze veranderingen leveren nieuwe vragen op, bijvoorbeeld over de invloed van die robots op onze relaties, maar leiden ook tot grotere vrijheid, zoals voor Ry Shelley, een van de hoofdpersonen, die door hormonen en operaties als het lichaam kan leven dat bij zijn gender past. Hij is man, maar niet zonder vrouw te zijn, en dat is geen onbepaaldheid maar verrijking.

Op mijn verjaardag zag ik ‘The Favourite’, een kostuumfilm van Giorgos Lanthimos over Queen Anne, die van 1702 tot 1714 koningin van Engeland was. Sarah Churchill, hertogin van Marlborough, en een dienstmeid strijden om de gunsten van de koningin. Zij is voor beiden gevoelig, en overigens ook dol op haar konijnen. De film is een kaartspel, een labyrint, een sprookje, een knipoog naar het genre van de kostuumfilm, en vooral een verkenning van wat gender en seksualiteit kunnen zijn (en trouwens ook van de vormen die liefde kan aannemen). Vrouwen spelen mannen en andersom, je kunt een pruik dragen en een vriend en/of een vriendin nemen, voor de seks of de macht of de liefde, of voor alle drie tegelijk. 

Ik verliet de bioscoop met de gedachte dat ik er een nieuwe lievelingsfilm bij had, en dat ik eindelijk een film zag die recht doet aan wat gender en seksualiteit kunnen zijn, in plaats van de rigide en vaak tragische opvattingen van man of vrouw, homo of hetero, die nog steeds zo dominant zijn in onze cultuur.

Op basis van het begrip performativiteit in de taalfilosofie – het idee dat een taaluiting iets in de werkelijkheid teweegbrengt, zoals ‘ik verklaar u nu tot man en vrouw’ – ontwikkelt de Amerikaanse filosoof Judith Butler een begrip van gender dat gebaseerd is op wat iemand doet en niet wat iemand is. Ze bouwt voort op Simone de Beauvoirs gedachte dat je niet als vrouw geboren wordt, maar vrouw wordt – de maatschappij en sociale verwachtingen creëren je genderidentiteit. 

Butler onderzoekt hoe dat gebeurt en ziet gender niet als feit maar als proces. Je speelt door wat je doet steeds je gender. Dat is niet vrij, zoals in het kiezen voor het wel of niet spelen in een toneelstuk: normaal gesproken speel je de gender die de maatschappij je oplegt, door aan de verwachtingen te voldoen die er vanaf je geboorte van je zijn. Voor meisjes liggen er roze jurkjes klaar, jongens dragen blauw. Volgens Butler gaat genderidentiteit dus niet vooraf aan hoe je handelt maar wordt die er, vaak onbewust, door gevormd.

En we kunnen afwijken van het script. Winterson en Lanthimos laten zien hoe, en dat achter (onder, boven, naast, voorbij) het in tweeën denken een veelheid mogelijk is. Niet om eindelijk te zijn wie je echt bent, maar om dat te kunnen blijven worden.

Eva Meijer (1980) is filosoof, schrijver en singer-songwriter. Ze promoveerde op de politieke stem van het dier en in 2011 debuteerde ze met de roman ‘Het schuwste dier’. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden