Jodendom Oekraïne

Je kunt weer met een keppeltje over straat in Dnipro

Het Menorah-gebouw in Dnipro. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

Met Volodimir Zelenski heeft Oekraïne voor het eerst een joodse president. In de stad Dnipro, waar een joodse oligarch een enorm joods gemeenschapscentrum liet bouwen, viert men de hergeboorte van de joodse gemeenschap.

Trapsgewijs rijzen zeven torenflats de hoogte in. Beneden, in de schaduw van de toegangspoort, staan een paar mannen te bellen. Ze doen dat zoals Oekraïense zakenlui dat doen: met de buik vooruit, een keur aan gebaren en een omhaal van woorden. Wat opvalt: ze hebben allemaal een keppeltje op.

“In elk West-Europees land zou de keuze voor een joodse president breed worden uitgemeten in de media. Maar uitgerekend in Oekraïne, met die controversiële geschiedenis, is daar geen sprake van.” Zelik Brez, directeur van de joodse gemeenschap, is een van de mannen. Hij slentert juist de synagoge in, die een paar stappen verwijderd is van ‘Menorah’, zoals het – naar verluidt – grootste joodse gemeenschapscentrum ter wereld heet. Dat de joodse achtergrond van Volodimir Zelenski, die in april tot president werd verkozen, geen antisemitische retoriek opleverde betekent “dat Oekraïne een les leert uit het verleden en aan een nieuwe toekomst bouwt”, zegt Brez, die houdt van kleurrijke taal, zoals ook de rabbijnen doen waarmee hij is omringd.

We heffen het hoofd omhoog

Tot twee weken geleden had Oekraïne – als enige land ter wereld naast Israël – een joodse president én een joodse premier. Hoewel premier Grojsman na de komst van de nieuwe regering het veld moest ruimen en Zelenski niet zozeer met zijn joods-zijn te koop loopt, is dat in Dnipro niet onopgemerkt voorbijgegaan. “Vanaf nu heffen we het hoofd omhoog naar de hemel, de zon en het licht”, vervolgt Brez, maar nu op gedempte toon omdat de mannen zijn begonnen met hun gebed.

Dat de laatste bloeitijd van het jodendom lang geleden is leer je in het museum, op de eerste verdieping van Menorah. Daar wandel je door de joodse geschiedenis van Oekraïne. Terwijl het aantal joden in de stad nu een kleine vijf procent bedraagt, was een eeuw terug ruim een derde van de inwoners van Dnipro joods. De stad, eertijds Jekaterinoslav en Dnipropetrovsk geheten, was de “brug tussen Europa en ­Eurazië”, zoals directeur Igor Sjtsjoepak zijn stad beschrijft. “En dus waren alle volkeren vertegenwoordigd.”

Ook daders in het museum

Het museum kiest een gewaagde aanpak. Zo schildert het de joden niet alleen af als slachtoffers, maar toont het ook de joden onder de daders. Want, zegt de directeur, “als je je eigen pijn wilt begrijpen moet je ook pijn van anderen zien”. Zo waren veel leiders van de Sovjetveiligheidsdienst NKVD – de voorloper van de KGB – joods. Zij assisteerden bij de door Jozef Stalin afgedwongen collectivisatie van de landbouw, waarbij in de jaren dertig miljoenen Oekraïense boeren verhongerden. Maar er waren ook joodse landwerkers onder de slachtoffers, leert het museum. “Mijn grootvader was een van hen. Hij moest bij een joodse collectieve boerderij gaan werken”, zegt Sjtsjoepak, wiens familie in de regio geworteld is.

Het indrukwekkendste museumstuk is een pop, die een zevenjarig joods meisje in 1941 in de handen van haar Oekraïense buurvrouw duwde toen de nazi’s haar wegvoerden naar de vernietigingsplaats aan de rand van de stad. Ook is er een verwoeste grafzerk te zien, met Hebreeuwse inscripties, die helemaal rondgeslepen is: die werd na de Holocaust gebruikt als molensteen.

Na de pogroms in de tsarentijd, na Stalin en na Hitler was de jodenhaat niet voorbij. Onder Breznjev, in de jaren zestig, volgde een nieuwe uittocht naar Israël. En tot op de dag van vandaag leven stereotypen voort, zegt museumgids Denis Sjatalov. “De schoolkinderen vragen me of matzes echt met bloed van christenkinderen worden gemaakt. Ze weten niet beter.”

Na zeven jaar contemplatie de besnijdenis

Zelik Brez (45) moest zich “verdedigen, letterlijk vechten op straat” in de buitenwijk waar hij opgroeide, vertelt hij nadat het gebed in de synagoge klaar is. Ook de leraren op school waren de joden vijandig gezind. “We moesten twee keer zulke goede resultaten behalen om te worden geaccepteerd. Als kind begreep ik niet waarom dat was. Mijn ouders waren niet in staat om het uit te leggen.”

Pas na 1991, toen de Sovjet-Unie viel, ging Brez speuren naar zijn achtergrond. “Dat was zo lastig. Er waren nauwelijks boeken voorhanden.” Wat hielp is dat de befaamde chassidische rabbi Menachem van New York zijn student Shmuel Kamenetski naar Dnipro stuurde om de chassidische gemeenschap te doen herleven. Na ‘zeven jaar contemplatie’ was Brez zover om zich te laten besnijden: aan de Oekraïense naam in zijn paspoort, Svjatoslav, voegde hij het joodse Zelik toe. Hij wijst naar de mannen om zich heen, die inmiddels hun kaftan afdoen. “Zij leerden allemaal pas als volwassene over hun geloof, tradities en geschiedenis.”

Rabbijn Shmuel Kaminezki op het dak van Menorah. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

In Menorah, dat zeven jaar geleden werd voltooid, huist een ouderenopvang, een pedagogische faculteit, een dokterspost, een congres- en concert-hal. De kantoren worden verhuurd aan joodse en niet-joodse ondernemers, en in de koosjere restaurants vind je clientèle van allerlei allooi. “Dankzij Menorah leerden de inwoners van Dnipro ons kennen”, zegt Brez. Zijn zes kinderen gaan probleemloos in traditionele joodse kleding over straat. “Het is ondenkbaar dat iemand de opmerkingen zou maken die ik in mijn jeugd naar mijn hoofd geslingerd kreeg.”

Oligarch Igor Kolomojski

Het bestaan van Menorah werd mogelijk dankzij de steenrijke joodse zakenman Igor Kolomojski, die met zijn eveneens joodse kompaan Gennadi Bogoljoebov de dure grond nabij het ­­centrum opkocht en de bouw financierde. De 56-jarige Kolomojski, afkomstig uit Dnipro, staat te boek als een van de rijkste mannen van het land en wordt ook wel ‘oligarch’ genoemd, wat betekent dat hij naast zijn ‘bizniz’ ook invloed uitoefent op media en politiek. Ook diende hij een jaar als gouverneur.

Toch wringt er iets. Want behalve weldoener van de joodse gemeenschap staat Kolomojski inmiddels ook als fraudeur te boek. Zo toonden Oekraïense onderzoeksjournalisten aan dat via de door hem beheerde PrivatBank – de grootste van het land – miljarden richting Cyprus werden gesluisd. Volgens de Oekraïense nationale bank, die een rechtszaak heeft lopen tegen Kolomojski, is de staat voor vijf miljard euro gedupeerd. Onder de vorige regering werd PrivatBank dan ook genationaliseerd, tot woede van de oligarch.

Vinger in de pap

Hoewel Kolomojski ontkent dat hij iets verkeerd deed, is de kwestie actueel. De zakentycoon is namelijk een steunpilaar van de nieuwe president. Zo werden de shows en films van Volodimir Zelenski, die tot december vooral bekend was als acteur en succesvol televisieproducent, uitgezonden op het tv-kanaal van Kolomojski. Hoewel zowel de oligarch als president beweren niet meer dan ‘zakenpartners’ van elkaar te zijn, wijst veel erop dat Kolomojski een vinger in de pap heeft bij de nieuwe regering. Zo benoemde Zelen­ski diens persoonlijk advocaat tot chef van de presidentiële staf.

Volgens museumdirecteur Igor Sjtsjoepak is van corruptie geen sprake. “Bij corruptie moet je in de eerste plaats aan de overheidsfunctionarissen denken, niet aan zakenlui”, zegt hij. En, na even nadenken: “Zakendoen is een spel voor Kolomojski. En hij is zonder enige twijfel de beste speler.”

Wat Kolomojski extra boeiend maakt, is dat de joodse zakentycoon als gouverneur een stevige Oekraïens-patriottische positie innam in het conflict in Oost-Oekraïne. Nadat door Rusland gesteunde milities begin 2014 de regio Donetsk onder controle kregen, liet hij controleposten opzetten nabij de provinciegrens en financierde hij nationalistische vrijwilligersbataljons die namens Oekraïne vochten in het oosten. “Zonder Kolomojski zou Dnipro verloren zijn geweest, zoals nu Donetsk en de Krim”, is Zelik Brez overtuigd.

PrivatBank als testcase

President Zelenski won de verkiezingen met de belofte dat hij de oligarchie zal breken. De zaak rondom PrivatBank wordt als test gezien voor de zuivere bedoelingen van de president. Brez gelooft niet dat Kolomojski een voorkeurspositie krijgt van zijn protegé. “In dat geval zal Zelenski geen succes behalen.” Ook over Kolomojski is hij helder: “Het zou wel zo eerlijk zijn als hij nu iets teruggeeft aan het land dat zijn succes mogelijk maakte.”

Zelenski gaat niet prat op zijn achtergrond. “Het feit dat ik jood ben is ongeveer de twintigste onder mijn karakteristieken”, zei hij tijdens de campagne. Ook Brez stemde op de president om andere redenen. Volgens hem zal Zelenski zich ontpoppen als hervormer. “Hij symboliseert de wind van verandering.”

Lees ook:

Wie is Volodimir Zelenski?

Volodimir Zelenski werd dit voorjaar de nieuwe president van Oekraïne. De 41-jarige komiek en televisieproducent boekte een monsterzege en kreeg ongeveer 73 procent van de kiezers achter zich. Wie is hij?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden