theologisch elftal

Jan Terlouw, vergeet niet dat de natuur zich niet laat leiden

Vrijwilligers ruimen op het strand van Schiermonnikoog afval op. Beeld Hollandse Hoogte

De mens heeft een belangrijke taak in de strijd om behoud van de aarde, is de boodschap van D66-coryfee Jan Terlouw. Maar hoe reëel is dat?

In zijn boekje 'Natuurlijk', verschenen als boekenweekessay, neemt 'Opa des Vaderlands' Jan Terlouw de lezer mee in zijn in verwondering over en liefde voor de natuur. Waarbij uiteraard de urgente oproep tot behoud van de aarde niet ontbreekt. Volgens de schrijver denken we nog te veel aan de korte termijn en moeten vooral politici de verantwoordelijkheid nemen om voor duurzame oplossingen te kiezen.

Het theologisch elftal gaat met hem in gesprek. Hoe beschrijft Terlouw de natuur en de plek van de mens erin?

"Laat ik beginnen te zeggen dat ik het op zich een goed betoog vind over hoe je een fatsoenlijk milieubeleid kunt voeren, op een D66-manier verwoord", begint Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. "Prima voor middelbare scholieren die beginnen na te denken over hun plek in deze wereld en welke keuzes je daarbij moet maken. Maar hoewel ik niet wil zeuren: als 'essay' vind ik het wel erg dun allemaal. Het is nergens spannend, bevat geen nieuwe inzichten en doet ook geen recht aan de complexiteit van de ecologische problemen. En dan de slappe manier waarop hij het scheppingsverhaal wegzet als kinderachtig wensdenken!"

"Terlouws missie en de urgentie die hij in zijn betoog legt, vind ik heel stoer", zegt Claartje Kruijff, Theoloog des Vaderlands en derhalve gastspeler in het Theologisch Elftal. "Ik heb ervan genoten hoe aanstekelijk hij over de natuur spreekt. Echt als een onderwijzer en getuigend van verwondering en respect. Tegelijk denk ik: ik had er een hoofdstuk aan toe willen voegen over hoe onze moraliteit en spiritualiteit kunnen bijdragen aan liefde en zorg voor de wereld. Daar heeft hij een blinde vlek voor."

Borgman: "Terlouw lijkt ongeveer als uitgangspunt te hanteren: 'Mensen, als we nu gewoon allemaal het goede willen, dan komt het wel goed. En warempel, we zijn toch beschaafde en hoog opgeleide mensen met elkaar, nietwaar?'

"Daarmee heeft hij geen oog voor de politieke en sociale complexiteit van onze situatie. Tegen iemand die z'n schaapjes op het droge heeft, kun je makkelijk zeggen dat 'ie ook maar met minder af moet kunnen. Maar mag iemand die verder niets heeft, geen hout sprokkelen omdat vuurtje stoken milieuvervuilend is?

"Of stel, wij trekken ons terug uit wereldwijde voedseltransporten om de uitstoot van CO2 terug te dringen en geen andere landen uit te buiten. Wat als China dan gewoon in dat gat springt en de vervuilende handel van ons overneemt? Suggereren dat het alleen om gezond verstand gaat, is gevaarlijk, omdat het tot teleurstelling leidt. En teleurstelling werkt cynisme in de hand."

Kruijff: "Bij zijn beeld van de mens denk ik ook wel: kom op joh, daar valt toch nog wel meer over te vertellen? Hij spreekt nogal Freudiaans over onze basale drift en begeerte. Vervolgens komt onze ratio ons redden en geeft hij enkel praktische tips als: gebruik meer zonne-energie en eet minder vlees. Aan de ene kant vertelt Terlouw prachtige verhalen over zijn verwondering over de natuur, maar die kant mag ineens niet meer mee doen als hij naar oplossingen zoekt. Hebben we het soms niet nodig om verhalenderwijs inspiratie te vinden om onze verbondenheid met de aarde gestalte te geven?

"Op een gegeven moment zegt hij dat we de natuur op een verantwoorde manier naar onze hand moeten zetten. Alsof wij, mensen, de natuur zouden 'beheersen'. De natuur en wij hebben elkaar iets te zeggen, het komt niet alleen van onze kant. We moeten ons laten herscheppen en veeleer veranderen in ons verlangen en gevoel. Er ons van laten doordringen dat het leven een heel complex mysterie is. Dat we op onbegrijpelijke wijze op allerlei manieren met elkaar zijn verbonden."

Borgman: "Inderdaad, de mens neemt een wel heel centrale plek in Terlouws betoog in. De natuur bestaat echter niet uit 'bouwstenen voor het menselijke project' - daarover schreef paus Franciscus goed in de encycliek 'Laudato si'. De natuur is er dus ook niet om voor ons leuk te zijn. Ze heeft intrinsieke waarde.

"Neem die gedeelten in het bijbelboek Job, over de berggeit die haar jongen werpt, terwijl niemand er getuige van is en de regen die op de bergen valt, waar helemaal niemand wat aan heeft. Het is nergens om en dat toont Gods genade. De natuur onttrekt zich aan onze planmatigheid. We kunnen haar niet onderwerpen en moeten met haar samenwerken."

Citaten uit het essay 'Natuurlijk' van Jan Terlouw

'Het grootste gevaar dat ons bedreigt is wat we de natuur aandoen. De oceanen. De tropische regenwouden. De in het wild levende zoogdieren. De bijen. De vlinders. Als we dat inzien, komt het nog wel goed. Want het kan best anders. We hebben de natuur zo hard nodig: om te ademen, om te eten. Om er deel van uit te maken.'

'De natuur is in groot gevaar. Dat zit hem in het wezen van de mens. Met onze wetenschap en technologie kunnen we de natuur naar onze hand zetten. Maar we zijn er nog lang niet toe in staat om dat op een verantwoorde manier te doen. Onze primitieve driften zijn nog zo sterk, dat die het logisch nadenken in de weg staan.'

'Evenals alle andere organismen, heeft de mens geen langetermijn-gen. Het valt ons moeilijk om na te denken over belangen die pas over lange tijd relevant zijn en om daarnaar te handelen. Maar we zijn begiftigd met hersens, die boven de darwinistische wetmatigheden kunnen uitstijgen. Laten we ze gebruiken ten bate van hen die na ons komen.'

Lees hier meer afleveringen van het Theologisch Elftal, waarin twee godgeleerden op de actualiteit reflecteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden