Filosofisch Elftal Artikel 23

Is vrijheid van onderwijs uit de tijd?

Beeld Trouw

Meer dan een eeuw heeft de vrijheid van onderwijs stand gehouden. Ook door de opkomst van islamitische scholen staat die weer ter discussie. Tijd om de bakens te verzetten? 

De discussie over bijzonder onderwijs is terug op de agenda. Onderwijsminister Arie Slob keurde de komst van een islamitische basisschool in Naaldwijk goed, tot ongenoegen van de meerderheid van de Westlandse gemeenteraad. En er is de rel bij het islamitische Cornelius Haga Lyceum in Amsterdam, waar onder meer het burgerschapsonderwijs volgens de onderwijsinspectie gebrekkig is.

Artikel 23 van de grondwet maakt het mogelijk om bijzondere scholen op te richten, bijvoorbeeld een religieuze school of een school gestoeld op pedagogische principes, zoals Montessori. Als wordt voldaan aan de wettelijke eisen moet de overheid zulke scholen financieren, net zoals bij openbare scholen gebeurt. Maar niet iedereen is het daar nog mee eens. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff en PvdA-leider Lodewijk Asscher roepen op tot modernisering van artikel 23. Ze krijgen bijval van GroenLinks, D66 en de SP. Is het tijd om artikel 23 aan te passen? Of moeten we deze vrijheid van onderwijs koesteren?

‘Artikel 23 moet blijven zoals het nu is’

“Onze vrijheid van onderwijs moet niet worden ingeperkt”, zegt filosoof en schrijver Désanne van Brederode. “Artikel 23 moet dus blijven zoals het nu is.” Gert-Jan Segers, partijleider van de ChristenUnie, stelt dat alle ouders in Nederland de vrijheid moeten hebben om een school te kiezen die bij hen past. “Daar sluit ik me bij aan. Maar dat betekent niet dat alles nu goed gaat in het bijzonder onderwijs. Het valt mij op dat bijzonder onderwijs thuis vaak geen vervolg krijgt. Zo is de vrije school nu heel populair, maar ik denk dat veel ouders weinig weet hebben van het feit dat religiositeit daar in alles verweven is. Ze vinden al die creativiteit daar gewoon leuk.

“Terwijl het heel belangrijk is dat ouders betrokken zijn bij de identiteit van een school. Als in het leerplan van een school bijvoorbeeld staat dat die een christelijke identiteit heeft en op welke manier die vorm krijgt, kun je als ouder de school daaraan houden. Als je kind dan thuiskomt met een christelijke uitleg die jij te traditioneel vindt, kun je met docenten in gesprek: ‘Dit lijkt mij niet de bedoeling, in jullie plan staat dat jullie vrijzinnig zijn’. Op die manier wordt de identiteit van een school telkens bediscussieerd en getoetst. 

“Vrijheid van onderwijs is dus een vrijheid die zich laat controleren. Als je die gaat inperken, gaan opvattingen ondergronds – en dan kan het juist gevaarlijk worden.”

Onderbrengen bij artikel 1

“Ik ben wel voor een wetswijziging”, reageert Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. “Het lijkt mij goed als artikel 23 wordt ondergebracht bij artikel 1.” Deze optie heeft VVD’er Dijkhoff ook voorgesteld. “Dat zorgt ervoor dat de gelijkheid tussen man en vrouw bijvoorbeeld niet betwijfeld mag worden in het onderwijs. En dat er niet kwaad gesproken mag worden over andere gelovigen. 

Op het Cornelius Haga Lyceum komen mensen aan voor een bijeenkomst over de perikelen rond de islamitische school. Beeld ANP

“Ik ben overigens niet tegen bijzonder onderwijs, integendeel. Bijzondere scholen moeten aan allerlei eisen voldoen om te mogen bestaan, dus over de kwaliteit ervan hoeven we ons in principe geen zorgen te maken. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar dat heb je ook bij openbare scholen.

Kritisch denkvermogen

Het zou inderdaad goed zijn als ouders de identiteit van een school bevragen. Maar daarvoor moet je mondig zijn en kritisch denkvermogen hebben. Bij laagopgeleide ouders is dat vaak minder het geval; het is een voorrecht om dat te kunnen ontwikkelen. Daarnaast kunnen ouders en schoolleiding het ook eens zijn over een radicale koers.”

Van Brederode: “De bezorgdheid dat kinderen in een religieus coconnetje terechtkomen, snap ik heel goed. Maar daarvoor hoeven we de wet niet aan te passen. De ramen en deuren moeten simpelweg dusdanig open zijn, dat verantwoording kan worden afgelegd – ook aan de inspectie. Een school moet natuurlijk niet religieus zijn om goede moslims of SGP’ertjes af te leveren, maar moet duidelijk maken vanuit welk mens- en wereldbeeld onderwijs wordt gegeven en waarom. Daarom is het belangrijk dat er ook filosofen en theologen in de inspectie zitten, zodat er de expertise is om een levensbeschouwelijk gesprek te voeren met een school. Daarnaast kunnen regels opgesteld worden voor bijzondere scholen. Bijvoorbeeld de verplichting om kinderen op een positieve manier in contact te brengen met andere religies.”

Losse eilandjes van mensen

Teule: “Goed idee, maar dat lijkt me nog niet voldoende. Een school is ook een verzamelplaats van ouders die hetzelfde denken over bepaalde zaken. Mensen moeten die vrijheid om als eensgezinden bij elkaar te komen zeker hebben. Maar al die individuele keuzes hebben wel een negatief maatschappelijk effect: allerlei losse eilandjes van mensen, ingedeeld op levensovertuiging of huidskleur. Zo kan vrijheid van onderwijs ook tot onvrijheid leiden, doordat een kind als het ware wordt opgesloten in één stukje van de maatschappij. 

“We moeten ons bewust zijn van die parallelle werelden en ervoor zorgen dat die meer samenkomen. Zowel inhoudelijk als fysiek. Oftewel, door inderdaad andere overtuigingen te bespreken op scholen, maar ook door projecten en uitwisselingen samen te doen. Basisscholen zouden de grote gelijkmaker moeten zijn, maar wrang genoeg is dat nu juist niet zo.”

Van Brederode: “Dat is een terechte zorg. Ik ben zelf christelijk en heb met veel plezier op de vrije school gezeten, maar mijn zoon ging bewust naar een openbare school. Die was multicultureel, en dat vonden we een betere afspiegeling van de wereld waarin hij opgroeide. Laten we overigens niet vergeten dat ook op openbare scholen visies worden opgelegd aan kinderen. Soms wordt net gedaan alsof alleen religieuze scholen dat doen. Maar er zijn ook docenten die bijvoorbeeld heel lacherig doen over religie. En een generatie atheïstjes die doodsbang is om een spirituele ervaring te hebben, omdat ze geleerd is dat zoiets nergens op slaat – daar moet ik dan weer niet aan denken.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Lees hier vorige afleveringen van het Filosofisch Elftal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden