Demonstranten bij het ministerie van Justitie tijdens een persconferentie van demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge van volksgezondheid over de coronamaatregelen. Beeld ANP
Demonstranten bij het ministerie van Justitie tijdens een persconferentie van demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge van volksgezondheid over de coronamaatregelen.Beeld ANP

Theologisch ElftalVaccinweigeraars

Is het terecht dat we het ongevaccineerde deel van de bevolking als één groep zien?

Sjoerd Mulder

Maar kun je wel spreken van één groep ongevaccineerden? ‘We zijn het besef kwijtgeraakt dat niet iedereen denkt als de meerderheid.’

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden uit een poule van elf op de actualiteit. Lees hier eerdere afleveringen terug

In Nederland is bijna 85 procent gevaccineerd tegen corona. Dat is een hoge vaccinatiegraad, en onder veel gevaccineerden neemt het ongeduld over de vaccinweigeraars toe. Waarom kunnen deze mensen zich niet gewoon laten vaccineren, en waarom doen ze zo moeilijk?

Maar kun je wel spreken van één groep? Sommigen beroepen zich op levensbeschouwelijke overtuigingen die al het hele leven consistent gevolgd worden. Anderen vertrouwen op hun eigen immuunsysteem. En nog weer anderen volgen in hun weigering onnavolgbare Facebook-hoaxes. Moeten we daar niet een onderscheid in gaan maken? Zou het helpen om – net als indertijd bij de dienstweigeraars – serieuze gewetensbezwaarden anders te behandelen dan wappies, en wie zou dat onderscheid dan moeten maken?

“We moeten vaccinweigeraars zeker niet over een kam scheren”, zegt Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University. “Belangrijker misschien nog is dat we ze niet als collectieve vijand moeten zien. Dat dreigt nu te gebeuren. Ik heb zelf, subjectief gezien, zeker ook moeite om te begrijpen waarom mensen zich niet laten vaccineren. Maar tegelijkertijd moeten we wel respect blijven opbrengen voor het feit dat zij de dingen anders zien. Zeker als dat klopt met hoe zij verder hun leven vormgeven.”

Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver: “Het valt me sowieso op dat er een groeiend ongeduld is met overtuigingen die afwijken van de maatschappelijke standaard. Dan heb ik het niet alleen over godsdienstige overtuigingen waar steeds minder begrip voor is, maar levensbeschouwelijke overtuigingen in brede zin. Er is bij wijze van spreken meer begrip voor een infectiehaard als die door een muziekfestival of evenement ontstaat, dan als die ontstaat doordat mensen op grond van hun overtuiging geen vaccins nemen.

Ik zou het toejuichen als we als maatschappij meer tolerantie kunnen opbrengen voor andere overtuigingen. Tegelijkertijd zou ik niet willen dat de overheid op inhoudelijke gronden onderscheid zou gaan maken. Of iemand nu vaccins weigert op grond van complottheorieën of religie, dat zou voor de overheid niet uit moeten maken. De overheid zou wel kunnen toetsen op formele gronden: is de persoon in kwestie waarachtig, leeft hij deze overtuiging consistent uit, en heeft hij er argumenten voor?”

Borgman: “Dat gebeurde ook in de tijd van de militaire dienstplicht: daar toetste een panel of gewetensbezwaren wel voldoende serieus waren. Als die ernstig genoeg waren, en als ze consistent werden uitgeleefd door de dienstplichtige, dan konden ze een alternatieve dienstplicht vervullen. Ook nu is er natuurlijk een verschil tussen mensen die zich niet laten vaccineren, maar zodra ze de kroeg niet meer ongevaccineerd in mogen alsnog toch overstag gaan; en mensen zoals de SGP-voorzitter van Staphorst die zei dat hij zich niet liet vaccineren, maar zijn plek als coronapatiënt op de ic graag af zou staan aan anderen. Dat laat zien hoe stevig zijn gewetensbezwaar is. Maar het vergt ook iets van de maatschappij: die moet accepteren dat niet iedereen denkt als de meerderheid. En dat besef zijn we steeds meer kwijt.”

Van de Kamp: “Ik denk ook dat we als samenleving krampachtiger zijn geworden. Tegelijkertijd is er paradoxaal genoeg ook weer meer ruimte ontstaan. Wilders mag nu zeggen waar Janmaat vijfentwintig jaar geleden voor veroordeeld werd. Maar de ruimte die Wilders nu heeft, is de ruimte die van de vrijheid van godsdienst is afgegaan. Als je kijkt hoe de onderwijsinspectie met het bijzonder onderwijs omgaat, hoe die kritisch kijkt naar het curriculum van reformatorische scholen, dan zie je dat het geduld met religie heel beperkt is geworden. Datzelfde zie je terug in het ongeduld met complotdenkers. ”

Borgman: “Wat daarbij ook meespeelt is dat de overheid consequent blijft doen alsof corona een tijdelijke tegenslag is die we kunnen overwinnen als die ongevaccineerden maar even meedoen. Terwijl corona hoe dan ook een langdurige dreiging zal blijven. Daarnaast is er het ongemak om van overheidswege op levensbeschouwelijke argumenten in te gaan. Dan krijg je van die rare situaties dat de overheid geen onderscheid meer durft te maken tussen een geloof in het Vliegende Spaghettimonster en het geloof in God.
Vroeger wilden we het geweten van mensen beschermen, en daarom boden we ruimte aan gewetensbezwaarden. Tegenwoordig willen we de keuzevrijheid van mensen beschermen. Maar dat is echt iets anders. We vinden iets niet goed of slecht omdat het tegen ons gevoel ingaat of omdat we ervoor kiezen, maar omdat we denken te weten dat het niet goed is. Als we doen alsof morele keuzes willekeurige keuzes zijn, kan de overheid alleen nog maar vragen: is je keuze wel veilig voor iedereen en kost het niet teveel? Dan verdwijnt de ruimte om met verschillende visies om te gaan.”

Van de Kamp: “En die ruimte wordt minder. Dat werd mij al duidelijk bij de discussie rondom het rituele slachten. Dat werd vooral een juridisch steekspel: telt godsdienstvrijheid zwaarder, of toch dierenwelzijn? De vraag in hoeverre het ritueel slachten werkelijk de oorzaak van slechte dierenwelzijn in de bioindustrie was, werd niet gesteld. Dat geldt ook hier. De vraag blijft: is het niet-vaccineren van een bevolkingsgroep nu werkelijk de reden dat corona weer is opgelaaid?”

null Beeld

Lees ook:

ChristenUnie wil 1G in plaats van 2G: Iedereen testen voor toegang

De ChristenUnie kwam met een eigen plan om de coronacrisis komende jaren te bestrijden, de 1G-aanpak: iedereen testen voor toegang. De partij heeft principieel moeite met het kabinetsvoorstel om alleen gevaccineerden en genezen mensen toegang tot evenementen of bepaalde locaties te geven, het zogeheten 2G.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden