Een Swastika van kunstenaar Ralph Posset tijdens de openingsdag van de expositie Design van het Derde Rijk in het Design Museum in Den Bosch. Beeld ANP

Bladen Bas Roetman

Is het te vroeg voor een nazi-tentoonstelling?

De tentoonstelling ‘Design in het Derde Rijk’, die dit najaar te zien is in het Design Museum Den Bosch houdt de gemoederen flink bezig. Is het eigenlijk wel mogelijk om een goede tentoonstelling te maken over zo’n heikel onderwerp? Moet je dat wel willen?

Eerder schreef recensente Joke de Wolf in deze krant dat de expositie een overkoepelend verhaal mist. De losse nazi-objecten zorgden volgens haar voor een ‘griezeltentoonstelling’. Het museum heeft maatregelen genomen om naziverheerlijking te voorkomen: zo mogen er geen foto’s worden gemaakt in de expositieruimte, om te voorkomen dat fans selfies gaan maken bij swastika’s of portretten van Adolf Hitler.

In het Nieuw Israëlietisch Weekblad buigt een panel met ‘personen van diverse pluimage, van links tot rechts, atheïstisch tot orthodox, man en vrouw, van jong tot oud’ zich over de expositie. Een van de panelleden is Ruben Vis, algemeen secretaris van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, de overkoepelende organisatie van orthodox-joodse gemeenten. Hij stoort zich aan Timo de Rijk, directeur van het Design Museum, die de hoofdvraag van de tentoonstelling als volgt formuleerde: ‘Zouden de nazi’s ook zo’n succes hebben gehad als hun design niet zo goed was geweest?’ ‘Niet echt een koosjere grondslag voor een expositie van zo’n beladen aard’, vindt Vis. ‘Het woord ‘design’ roep het woord ‘effectbejag’ op. Maar gaskamers en crematoria, vuurpelotons en massagraven zijn geen kwestie van effectbejag.’

Panellid Truus Wertheim, initiatiefnemer van het Joods Monument in Den Bosch, is een stuk positiever. Ze ging er ‘geharnast in’ maar raakte overtuigd door de opzet van de tentoonstelling. ‘De tentoonstelling kan wel degelijk een bijdrage leveren aan de bewustwording over de verleiding van ‘verkeerde’ vormgeving. Het kost misschien wat meer moeite dan een musical bijwonen over Anne Frank, maar het is een stuk leerzamer.”

Trauma's

In het Katholiek Nieuwsblad van afgelopen vrijdag geven cultuurtheoloog Frank Bosman en psychologe Anna Plakas hun antwoord op de stelling: ‘Het is nog te vroeg om nazi-design te tentoonstellen.’ Voor Plakas is het een duidelijke zaak: dit is nog veel te vroeg. ‘Er zijn nog zoveel trauma’s. Niet alleen bij de overlevenden: kinderen van holocaustslachtoffers zijn vaak ook via de ouders getraumatiseerd. Ik zou er nog een generatie overheen laten gaan.’Cultuurtheoloog Bosman ziet dat anders. ‘Uitstekend dat die tentoonstelling er is. Weg met het taboe op de nazi-geschiedenis, we zijn bijna honderd jaar verder. We vinden zo’n tentoonstelling over nazi-estethiek ingewikkeld. Ik denk omdat wij gewend zijn dat het mooie samenhangt met het goede. Het schrikt af en fascineert – en dat laatste betekent natuurlijk niet dat we het ermee eens zijn.’

Is de tijd voor tentoonstelling niet juist rijp, nu we hebben geleerd om onze conflicten vreedzaam op te lossen? Er is immers nog nooit zo weinig oorlog geweest als nu, schrijft journalist en filosoof Ralf Bodelier in het Christelijk Weekblad. Daarmee treedt hij in de voetsporen van de Canadese psycholoog Steven Pinker, die in 2011 stof deed opwaaien met zijn boek Ons betere ik, waarom de mens minder geweld gebruikt. Bodelier komt met harde cijfers: ‘In 2017 was de kans om door oorlog te sterven ongeveer 1 op 82.000. Vijftig jaar eerder was dat nog 1 op 30.000. Weer vijftig jaar eerder, in 1917, was het 1 op de 500.’

De belangrijkste verandering heeft zich afgespeeld in onze hoofden, schrijft Bodelier. ‘Vonden we het tot ver in de vorige eeuw nog volstrekt normaal om conflicten op te lossen met geweld, nu vinden we het net zo normaal om dat te doen zonder elkaar de hersens in te slaan. Door elkaars landen te bereizen, door elkaars boeken te lezen en films te bekijken, leren we elkaar kennen als medemensen.’

Lees ook:

Bij Design van het Derde Rijk ontbreekt het verhaal

Een tentoonstelling in Den Bosch probeert de logica en stijl van nazi-propaganda te ontrafelen. Dat blijkt een te ingewikkelde opgave.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden