Een van de WK-stadions staat in Al Rayyan-Stad. Tijdens de bouw van de verschillende stadions in Qatar zijn naar schatting al ruim duizend arbeidsmigranten overleden.

Filosofisch elftalWK Qatar

Is het moreel verantwoord om een WK te houden in Qatar, een land dat mensenrechten schendt?

Een van de WK-stadions staat in Al Rayyan-Stad. Tijdens de bouw van de verschillende stadions in Qatar zijn naar schatting al ruim duizend arbeidsmigranten overleden.Beeld AFP

De mensenrechten in Qatar zijn niet om over naar huis te schrijven. Valt het dan wel te verantwoorden om daar het WK voetbal 2022 te houden? Het filosofisch elftal is kritisch.

De KNVB moet zich nadrukkelijker uitspreken tegen de schendingen van mensenrechten in Qatar, vindt Amnesty International. In 2022 vindt in dat land het WK voetbal plaats. Twee miljoen arbeidsmigranten werken onder erbarmelijke omstandigheden aan de bouw van de WK-stadions en de infrastructuur, tegen minimale of geen beloning. Naar schatting zijn al ruim duizend van hen overleden tijdens de bouw; Qatar geeft geen officiële cijfers vrij. Ook klinkt andere kritiek op hoe met mensen wordt omgegaan in Qatar. Zo is het strafbaar voor LHBTI’ers om openlijk hun seksuele voorkeur te uiten.

Is het moreel verantwoord om een WK te houden in een land dat mensenrechten schendt? Biedt dat ruimte voor dialoog en verandering, of moeten we zo’n land boycotten?

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit, vindt een boycot geen gek idee: “Deze situatie is erg wrang. De voetbalwereld is een miljoenenindustrie; spelers verdienen exorbitante salarissen. Voor deze mensen worden nu stadions gebouwd door gastarbeiders van wie we weten dat ze uitgebuit worden. Daardoor bestaat een directe relatie tussen de KNVB en het onrecht. Je kunt het vergelijken met producten kopen van een bedrijf waarvan je weet dat ze hun goederen onder schrijnende omstandigheden laten produceren. Door spullen van zo’n bedrijf af te nemen, hou je dat onrecht in stand. Dat is wat de voetbalbond gaat doen als Oranje zich kwalificeert. Ze nemen dan immers iets af van Qatar: een toernooi inclusief de bouw van alles wat daarbij komt kijken, terwijl ze weten dat daar bloed aan kleeft. Dat je als voetballer in zo’n stadion wil schitteren; dat je als voetbalbond dat wil ondersteunen – dat is moreel zeer problematisch. De KNVB heeft niet alleen de plicht, maar ook de mogelijkheid hier iets tegen te doen. Bijvoorbeeld door de handen ineen te slaan met de voetbalbonden in gelijkgestemde landen – zoals Duitsland, Frankrijk, België en Engeland – en te dreigen niet mee te doen als het op deze manier gaat. Al had dit natuurlijk veel eerder moeten gebeuren.”

Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen, denkt niet dat een boycot veel zou helpen, en bovendien blijven er weinig landen over waar je nog kunt sporten. “Maar de maatschappelijke discussie over de boycot is soms even belangrijk als de boycot zelf. Opvallend is dat de discussie over boycots steeds bij sportevenementen naar boven komt. Denk aan de Zomerspelen van 1980 in Moskou, die verschillende landen boycotten omdat de Sovjet-Unie een invasie in Afghanistan had gedaan. Bij de Olympische Spelen in Melbourne in 1956 was sprake van meerdere boycots. En de Olympische Spelen in Peking in 2008 leidden tot veel ophef. Waarom gebeurt dat toch zo vaak bij sport? Nederlandse bedrijven doen bijvoorbeeld ook continu zaken met ‘foute’ landen, maar daar richt deze discussie zich minder op. Dat komt denk ik onder andere door het morele sausje dat vaak over sport wordt gegoten: sport zou zorgen voor verbroedering en dialoog, wordt vaak geroepen. Dan kun je je afvragen: als je al die mooie woorden gebruikt, kijk dan ook eens naar wat er aan de achterkant gebeurt.”

Van der Heiden: “Daarnaast gaat het dus niet alleen om het onrecht dat al bestaat in een land, maar ook om het extra onrecht dat zo’n sportevenement creëert. Dat maakt het anders dan andere situaties. Over sport als verbroedering ben ik sceptisch. In theorie is het mogelijk. Maar in dit geval lijkt er van dit mooie idee niets over te blijven: misbruik maken van mensen en je ogen daarvoor sluiten is het tegenovergestelde van verbroedering.”

Lijster: “Zelfs als het je wél lukt om dankzij sport een dialoog over mensenrechten op gang te brengen, is het de vraag wat je daar onder aan de streep aan hebt. De voorwaarden om die dialoog op gang te brengen, gaan namelijk over de ruggen van uitgebuite mensen: zij krijgen het eerst extra erg, omdat ze bijvoorbeeld uit hun huis gezet worden voor de bouw van een voetbalstadion, en vervolgens komen wij een dialoog over mensenrechten voeren.

Ook het idee dat de organisatie van zo’n groot evenement uiteindelijk goed is voor het hele land, vanwege vermeende economische voordelen, is keer op keer een illusie gebleken. Er ontstaan vaak hoge schulden, de infrastructuur ligt er tien jaar later verlaten bij, en vooral bouwbedrijven en multinationals hebben ervan geprofiteerd.”

Van der Heiden: “Omdat de mensen die hierdoor lijden voor ons geen gezicht hebben, en omdat we wel geïnteresseerd zijn in het voetbalspelletje, verdwijnt dit probleem naar de achtergrond. Het zou goed zijn als de maatschappij meer druk uitoefent op de voetbalbond. Stellen dat het om voetbal draait en niet om politiek is te makkelijk: als je onder deze omstandigheden meedoet, legitimeer je het onrecht dat hiervoor eerder heeft plaatsgevonden.

Het enige concrete actieplan dat er nu wél is, is om de aanvoerder een regenboogband om de arm te laten dragen, om te tonen dat Nederland solidair is met de LHBTI-gemeenschap die onderdrukt wordt in Qatar. Dat is hypocriet: professioneel voetbal staat er, ook in ons land, juist om bekend dat het geen veilige omgeving is om uit de kast te komen. Los dat nou eerst in eigen gelederen eens op. En neem verantwoordelijkheid voor het onrecht waar je direct aan verbonden bent.”

Lijster: “Vaak wordt gewezen naar het ‘systeem’, dat je niet zo makkelijk zou kunnen veranderen. Terwijl de Fifa prima kan eisen: als organiserend land moet je de garantie geven dat het evenement niet gepaard gaat met uitbuiting. Maar zoals een Nederlandse filosoof ooit zei: je gaat het pas zien als je het doorhebt.”

Lees ook:

‘Durf maar eens de waarheid te zeggen over Qatar, daar wordt iedereen beter van’

De beslissing van Ajax en PSV om te overwinteren in Qatar roept vragen op vanwege de mensenrechtensituatie daar. Waar eindigt de verantwoordelijkheid van een voetbalclub?

Frank de Boer vindt regenboogband in Qatar ‘geen slecht idee’

De situatie in Qatar is voor veel spelers nog een ‘ver-van-mijn-bed-show’, zegt bondscoach Frank de Boer na de loting voor de WK-kwalificatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden