Filosofisch EfltalZelfontplooiing

Is de ontplooiing van studenten in gevaar? ‘Het is een verschraling van hun mens-zijn’

Eerstejaars studenten in Wageningen eten een mensamaaltijd bij studentenvereniging SSR-Wageningen.Beeld ANP

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Deze week: wat betekenen deze tijden van online onderwijs voor de ontwikkeling van nieuwe studenten? Het is een verschraling van hun mens-zijn, zegt Marli Huijer. Nee hoor, zegt Bas Haring, je kunt jezelf ook prima alleen ontplooien.

Het academisch jaar is ­geopend en een nieuwe lichting studenten treedt aan. Studies en opleidingen zien er ­vanwege Covid-19 anders uit dan normaal: onderwijs wordt meestal online gegeven. De studententijd is echter meer dan enkel kennis opdoen; het gaat ook om een nieuwe levensfase, vol ontdekkingen en ­sociale contacten. Deze fase speelt zich nu grotendeels af aan het eigen bureau in plaats van in collegezalen en cafés.

Het filosofisch elftal vraagt zich af wat dat betekent voor de ontplooiing van studenten. In hoeverre beïnvloedt je sociale omgeving je ontwikkeling als mens? Kun je je ook in je eentje of online ontplooien?

“Ik gebruik het woord ‘ontplooiing’ liever niet”, zegt Marli Huijer, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit. “Dat zou ­betekenen dat alles in de kiem al aanwezig is in de mens en het zich enkel nog hoeft te ontvouwen. Ik heb het eerder over de constituering van het zelf: de manier waarop het zelf tot stand komt. Nieuwe invloeden van buitenaf zijn daarvoor juist van groot belang.”

“Michel Foucault heeft daar veel over geschreven. In de loop van je ­leven verandert wie je bent en welke relatie je hebt met de wereld en jezelf. Interactie met anderen is daarvoor cruciaal; die ervaringen bepalen namelijk wat of wie je zou kunnen zijn. Zo kun je als nieuwe student verliefd worden op degene die toevallig naast je zit in de collegezaal. Die persoon blijkt vervolgens voorliefdes te hebben waarmee je niet bekend bent, waardoor je ineens in aanraking komt met bijvoorbeeld theater of religieuze opvattingen. Als je verliefd wordt op deze persoon, ontwikkel je je anders dan wanneer je op iemand anders ­verliefd wordt, of helemaal niet.”

“Vanuit ontmoetingen ontstaan uit het niets nieuwe vormen van wie je bent. Dat is altijd zo, maar in de ­fase waarin je gaat studeren, is dat al helemaal het geval: het is een buitengewoon vormende periode, waarin je een eigen weg in de wereld zoekt. Dat studenten nu veel minder vanzelfsprekend met elkaar en anderen in contact komen, is een verschraling van hun mens-zijn en hun identiteitsvormende proces.”

Haring: ‘Uiteindelijk ben jij toch echt degene die je ontwikkelt, in je eentje’

“Ik denk dat je je ook prima ­alleen kunt ontwikkelen”, reageert Bas Haring, filosoof en bijzonder hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden. “Contact met anderen kan inderdaad verrijkend zijn, maar boeken, televisieprogramma’s en online colleges ook. Natuurlijk is het jammer dat je niet gezellig samen in de collegezaal zit, maar ik denk niet dat je ontplooiing als mens erdoor in ­gevaar komt.”

“Ik heb eens een groepstherapiesessie bijgewoond, omdat ik me niet genoeg verbonden voelde met mijn vriendin destijds. De therapeut zei in die sessie: ‘Je moet je ten diepste realiseren dat je uiteindelijk helemaal alleen bent.’ Dat kan misschien naar klinken, maar voor mij werkte die gedachte ontzettend bevrijdend. Die sterke verbinding, waarvan ik dacht dat ik die behoorde te voelen, hoef je helemaal niet te ervaren. Vanuit onze alleenheid kunnen we contact maken met andere mensen, maar uiteindelijk blijf je alleen. En daar is niks mis mee. Met je ontplooiing als mens is dat net zo: daarbij leren we lessen van anderen, maar uiteindelijk ben jij toch echt degene die je ontwikkelt, in je eentje.”

Huijer: “Je zult inderdaad altijd een zelf hebben, maar hoe staat dat zelf in de wereld? Is de wereld voor jou een object waar jij als subject tegenover staat, of maak je juist onderdeel uit van de wereld? Als mensen zich in hun eentje ontwikkelen achter hun laptop met een stapel boeken, dan levert dat een gesloten zelf op, dat niet werkelijk in verbinding staat met de wereld. De rijkdom die voortkomt uit de directe inter­actie met de wereld, wordt buiten­gesloten.”

“Filosoof Maurice Merleau-Ponty wijst op het belang van onbemiddelde, oftewel directe, ervaringen. Als je iemand aanraakt, word je tegelijkertijd zelf aangeraakt. Die dubbele aanraking vindt niet alleen plaats bij fysiek contact, maar ook op het niveau van subjectiviteit. Onze ontwikkeling en ons zijn vindt daardoor niet enkel in onszelf plaats, maar eerder tussen onszelf en anderen – wij vormen elkaar voortdurend.”

Voor nieuwe studenten organiseert de Universiteit Leiden een coronaproof stadswandeling.Beeld ANP

Huijer: ‘Online valt iets belangrijks grotendeels weg: het toeval van de ontmoeting’

Haring: “Mensen zijn fysieke ­wezens en het is van belang voor ons om waar te nemen en waargenomen te worden. Iemands gezicht, mimiek en manier van praten zijn belangrijk om elkaar te begrijpen en om samen iets te leren. Maar daarvoor hoef je niet in dezelfde ruimte te zitten, dat kan ook online in een videogesprek.”

“Ik snap dat mensen liever in de kroeg een biertje drinken dan achter een scherm. En het lijkt me ook geen goed idee om altijd alleen op je kamer te zitten. Maar als ergens een scherm tussen zit, betekent dat niet dat het daarom geen ‘echt’ contact is, waarmee je je niet ‘echt’ kunt ontplooien. Toen ik student was, was flirten nodig om iemand te versieren. Tegenwoordig zijn er apps als Tinder, waardoor fysiek flirten niet per se nodig is. Is dat erg? Dat lijkt me niet. Mensen worden nog steeds verliefd en krijgen goede relaties, ­alleen op een andere manier.”

Huijer: “Online valt iets belangrijks grotendeels weg: het toeval van de ontmoeting. Bij een datingsite als Tinder heb je een profiel. De kans is daardoor uitgesloten dat je op iemand valt van wie je zou denken dat je nooit voor hem of haar zou vallen. Iemand kan online ook een heel ­ander gevoel oproepen dan wanneer die persoon naast je zit.”

“Met zelfontwikkeling werkt dat net zo: je moet af en toe onverwacht door iets of iemand geraakt worden, om te ervaren welke mogelijkheden er allemaal zijn bij het ­ontwikkelen van jouw zelf.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden