Theologisch ElftalVondst op Venus

Is de mens ook de heerser over eventueel buitenaards leven?

In de atmosfeer van Venus zijn stoffen gevonden die erop kunnen wijzen dat er iets van leven op de planeet mogelijk is. Als buitenaards leven bestaat, wat betekent dat voor geloof, waarin de mens toch vaak centraal lijkt te staan?

De lucht op Venus stinkt naar fosfine, zo onthulden astrofysici vorige week. En dat is vreemd: wij aardlingen kennen fosfines van biologische processen zoals rotting en, inderdaad, stinkende winden. Hoe komt dat gas op die onherbergzame planeet? De voorlopige conclusie van de natuurkundigen: dat zou een teken van leven kunnen zijn. 

Vooruit, het is nog niet zeker, en zelfs dan: fosfineproducerende bacteriën zijn nog geen aliens met supersonische ruimteschepen. Maar hoe zit het theologisch gezien met buitenaards leven? Is de mens en diens wereld niet het centrum van alle dingen?

Matthias Smalbrugge, hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, haalt zijn schouders erover op. “In alle eerlijkheid? Dit is theologisch geen bijzonder moment. Mensen ontdekken constant nieuwe werelden, of het nu gaat om werelden ver weg in het heelal, of dichtbij als het gaat om psychologisch onderzoek naar onze binnenwerelden. Ons denken volgt altijd al de vele plooien van al die werelden en ontdekt iedere keer weer iets nieuws.”

Ook Mohamed Ajouaou, docent islamitische theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, relativeert de theologische betekenis. “In de Koran wordt gesproken over God als heer van de ‘werelden’. In een ­bekende soera vraagt de farao aan Mozes wat dan met die ‘werelden’ bedoeld wordt. En Mozes antwoordt: God is de Heer van de hemelen, van de aarde en van alles wat daartussenin is. Nu slaat die term ‘werelden’ natuurlijk niet allereerst op planeten; eerder op dierenrijken bijvoorbeeld, of de geestenwereld van de djinns of de engelenwereld. Maar het punt is: de mensenwereld is niet de enige en zelfs niet noodzakelijkerwijs de belangrijkste wereld, en God heerst over ze allemaal. We moeten niet denken dat de mens het centrum van alles is.”

De mens uniek? Dat idee heeft veel ellende voortgebracht

Smalbrugge: “De mens als unieke kroon op de schepping: dat idee heeft in het christendom veel ellende voortgebracht. De vraag is natuurlijk wat het betekent om te zeggen dat iets uniek is? Rood is een unieke kleur, want het is echt anders dan bijvoorbeeld blauw. Maar niemand zou zeggen dat rood over blauw heerst, of dat rood unieker is dan blauw. Net zo is de mens echt uitzonderlijk, want heel anders weer dan de rest van de schepping. Maar dat betekent niet dat de mens daarmee hoger staat dan de rest. Je kunt uniek zijn, zonder dat dat impliceert dat je heerst over anderen, of dat anderen niet op een eigen manier ook uniek zijn. Maar die nuance is vaak vergeten, en dan leidde het idee van de mens als uniek wezen onmiddellijk tot het idee van de mens als overheerser.”

VenusWetenschappers maakten vorige week bekend mogelijk bewijs voor leven op Venus te hebben gevonden.Beeld NASA/JPL-Caltech

Ajouaou: “In de islam speelt deze kwestie misschien toch wat anders. De mens wordt in de Koran ook gezien als uniek, vooral in het idee van khalifa Allah, de mens als plaats­vervanger van God. Die term wijst op een ethische opdracht: je moet verantwoord omgaan met wat je ter beschikking wordt gesteld. De mens is daarmee een moreel handelend subject geworden, kan onderscheid maken tussen goed en kwaad. Precies om die reden is de mens uniek. Maar daar is dan ook een keerzijde: je bent niet langer uniek als je niet meer moreel handelt. En het betekent ook dat een echte khalifa juist die eigenschappen van God weerspiegelt, die passen bij verantwoord gedrag: barmhartigheid, zachtheid, en dergelijke. Uniciteit mag inderdaad niet leiden tot machtsmisbruik of onverantwoorde overheersing.”

Smalbrugge: “In de christelijke theologie zie ik het gevaar dat we de scheppingstheologie losknippen van de christologie. Ik denk dat we het wezen van de mens niet moet zoeken in het scheppingsverhaal, waar Adam de kroon op de schepping is. Als het goed is, vindt de theologie het wezen van de mens in het verhaal van Christus. En bij Christus, de ‘tweede Adam’, gaat het niet meer over heersen, maar over dienen, troosten, enzovoorts. Dat laat zien: de ware mens is niet de heersende mens, maar de dienende mens. Die losgeknipte scheppingsleer heeft theologisch veel schade toegebracht: wij stonden boven de aarde en heersen werd gezien als de vervulling van ons bestaan. Zulke oude theologische gedachten hebben bijgedragen aan uitbuiting, discriminatie, en nu weer trumpism.”

En stel dat dat leven op Venus toch geavanceerder blijkt dan we dachten, en we treffen daar onverwacht, achter het fosfine-wolkendek een hoge intelligentie aan? Geeft dat nog theologische verschuivingen?

Ajouaou: “Moslims worden opgevoed met het idee dat er veel andere intelligente wezens zijn: djinns, engelen, enzovoorts. In de islam wordt de mens doorgaans helemaal niet ­gezien als het enige intelligente wezen. Sterker nog, in soera 2:30 zijn het de engelen die protesteren tegen het idee dat de mens de khalifa van God op aarde wordt, onder verwijzing naar de donkere kanten van de mens. Ze vragen zich af: hoe kan God nu zo’n bloed vergietend en bederf brengend wezen over de schepping laten heersen? De mens heeft een unieke taak gekregen, maar niet altijd vanwege zijn intelligentie.”

Smalbrugge: “Juist als je zo’n ­andere beschaving zou treffen, zou ik hopen dat we van die heersersmentaliteit af zijn. Anders komen we weer in een strijd: wie is intelligenter of beter? Dat wordt een strijd van allen tegen allen, maar dan à la Star Wars. In die zin levert de ontdekking van ander leven een mooie vraag op: welk idee hanteren wij? Verstaan wij onze uniciteit in termen van overheersing? Of kunnen wij de uniciteit van anderen levensvormen ook herkennen en waarderen, zonder dat de een over de ander gaat heersen? We moeten dus leren om te kunnen zeggen: wat mooi, er bestaan andere vormen van leven dan de mijne. Of het nu om een buitenaardse beschaving gaat of om de nieuwe buurman die ik krijg.”

In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit.

Lees ook:

Het bewijs is dun, maar de wereld is niet meer te houden: misschien is er leven op Venus

Venus bevat wellicht gassen die kunnen wijzen op leven, schrijven onderzoekers in Nature. ‘We willen nogmaals benadrukken dat dit geen bewijs is voor leven op Venus’, zeiden ze er voor de zekerheid bij. 

Nabije planeet die de kijk op het heelal veranderde

Venus was altijd de helderste van alle met het blote oog zichtbare planeten. In opeenvolgende beschavingen werd ze genoemd naar ­godinnen, meestal die van de liefde en de schoonheid. De Romeinen maakten er Venus van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden