Beeld Trouw

ColumnWelmoed Vlieger

Integratiedebat? Dan moeten we het over ons innerlijk hebben

Zaterdag blikte Paul Scheffer in NRC Handelsblad terug op zijn alweer twintig jaar geleden gepubliceerde essay ‘Het multiculturele drama’. Kort gezegd luidt zijn conclusie dat hij het aantal vluchtelingen destijds heeft overschat en het aantal migranten onderschat. Wat hij naar eigen zeggen ook heeft onderschat is de problematiek rond de islam die – na jaren van bloedige aanslagen, toegenomen radicalisering en terugkerende Syriëgangers – eerder groter dan kleiner is geworden.

Scheffers analyse is op dit punt somber: ‘Wanneer 55 procent van de Europeanen, zo blijkt uit een onderzoek van Chatham House, het eens is met een algehele stop op immigratie uit moslimlanden, dan is er iets erg misgegaan. Want een migratiebeleid op basis van geloof ontwricht een open samenleving. De slotsom is dat de vervreemding over en weer vooralsnog is gegroeid.’

Een antwoord op de toenemende vervreemding heeft Scheffer niet. Het migratiebeleid op geloofsovertuigingen baseren gaat inderdaad in tegen de vrije samenleving. Voor Scheffer resteert er niet veel meer dan te stellen dat we ‘er nog onvoldoende in slagen de tolerantie te bewaken’. Maar biedt dit voldoende antwoord op een problematiek die zo gelaagd en complex is?

Inhoudelijk naar religie kijken

Het valt me op dat de meeste hedendaagse sociologische studies een puur kwantitatieve benadering hanteren: hoe omvangrijk zijn religies, hoe is met het moskeebezoek gesteld, et cetera. Klassieke sociologen zoals Weber en Durkheim keken juist ook inhoudelijk naar religie. Wat doet een leer van wedergeboorte en predestinatie met mensen? Welk economisch gedrag roept het op? Waar leidt een religie toe die God als een Albestuurder ziet? Weber gaf er radicale antwoorden op, gebaseerd op fijnmazige kennis van dogma’s en hun mentale en daarmee sociale doorwerking.

Durkheim benadrukte steeds weer dat het risico van elke religie gelegen is in de vergoddelijking van de eigen groep, uitgedrukt in de symbolen, riten en juridische regels die daarbij horen. Wat hij ook laat zien is dat die vergoddelijking niet alleen binnen maar ook buiten de officiële religies plaatsvindt. Groepskenmerken bieden ook seculiere mensen een identiteit en kunnen gemakkelijk, en vaak ongemerkt, het voorwerp worden van in- en uitsluiting en aanbidding. Sla de krant er maar op na. De menselijke neiging om de eigen groep, natie, cultuur of het eigen ras te verabsoluteren is aan de orde van de dag. Precies hier ligt denk ik ook het risico van renationalisering, van de brexit, het uiteenvallen van de EU enzovoort: dwingende in- en uitsluiting op grond van uiterlijke kenmerken en gedrag.

Groot spanningsveld

In religies is op dit punt sprake van een groot spanningsveld. In religie, in de relatie tot God, gaat het uiteindelijk om oprechtheid, om een toewijding die onmogelijk is op te leggen. Een opvallend kenmerk van het christelijk geloof is dan ook dat het door het identiteitsdenken heen breekt: het veroordeelt de verabsolutering van riten, religieuze regels, van naties en geslachten, door het zwaartepunt te verleggen naar innerlijkheid. Hechte en diep in het innerlijk (in plaats van het uiterlijk) gewortelde overtuigingen staan daarom, anders dan zo vaak wordt gedacht, niet in de weg van democratie en vrijheidsrechten. Zij liggen er niet zelden aan ten grondslag, juist omdat ze positie kiezen tegen de verabsolutering van uiterlijke groepskenmerken en regels.

Juist de notie van innerlijkheid is in het debat over de integratie van de islam in het Westen, denk ik, een belangrijk aanknopingspunt voor wezenlijke dialoog.

Lees ook:

Zo zit het multiculturele drama nu écht

Lees de column  van Stevo Akkerman over de paradox van het multiculturele drama.

De Marokkaans-Belgische Saïda Sakali: ‘Ik wilde bewust níet trouwen, tot Paul me vroeg’

De Marokkaans-Belgische projectcoördinator Saïda Sakali (46) trouwde onlangs met publicist Paul Scheffer, wiens geruchtmakend essay ‘Het multiculturele drama’ precies twintig jaar terug verscheen. ‘Ik las het als twintiger en de klare taal die hij sprak, vond ik verfrissend.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden