Coronamaatregelen

Ingrijpen bij kerken kan wel degelijk, maar is het nodig?

Kerkgangers komen in oktober dit jaar aan bij de Rehobothkerk in Barneveld voor de wekelijkse kerkdienst.Beeld ANP

Verhindert de vrijheid van godsdienst dat de overheid in de strijd tegen het coronavirus mag ingrijpen bij kerken? Nee, zeggen juristen. Maar over de vraag of het ook nodig is, verschillen ze van mening.

De scholen zijn dicht, de kerken mogen open blijven: die aankondiging leidde deze week tot verwondering en verontwaardiging – zoals al een paar keer eerder gebeurde in het afgelopen jaar. Waar komt dat verschil vandaan, en waarom blijven de kerken ongemoeid?

Het simpelste antwoord op die vraag: dat komt door de wet. Of beter: door het ontbreken ervan. “Een belangrijke basisregel van de rechtsstaat is dat de rechten en vrijheden van burgers, instellingen en dergelijke alleen mogen worden beperkt op basis van een wet”, zegt advocaat en kerkrecht-deskundige Teunis van Kooten. “Voor kerkgenootschappen is er nimmer zo’n wet opgetuigd. Voor het onderwijs wél, meerdere wetten zelfs.” De overheid heeft dus meer middelen tot haar beschikking om bij het onderwijs in te grijpen dan bij de kerken.

Maar zo’n wet die het mogelijk had gemaakt om ook de kerken maatregelen op te leggen had er wel kúnnen komen, zegt Fokko Oldenhuis, hoogleraar religie en recht aan de Groningse universiteit. “Tegen iedereen die roept: we kunnen niks doen aan de kerken omdat er vrijheid van godsdienst is, zeg ik: ammehoela.” Dat dat niet gebeurd is – in de onlangs aangenomen coronawet hadden bepalingen opgenomen kunnen worden die ingrijpen bij kerken mogelijk maken – heeft volgens Oldenhuis te maken met de christelijke partijen in de Tweede Kamer. “Omdat de ChristenUnie in het kabinet zit en het kabinet de steun van de SGP vaak nodig heeft voor een meerderheid, is er niets gebeurd.” Dat had wel gemoeten, vindt Oldenhuis. “In coronatijden is de kerk niet anders dan de Brabanthallen of het theater. Als je een theater dicht kan gooien, kun je dat met de kerk ook doen. Het gaat om de volksgezondheid, met godsdienst heeft het niets te maken.”

Vrijheid komt met verantwoordelijkheid

Sophie van Bijsterveld, hoogleraar religie, recht en samenleving in Nijmegen vindt juist dat de overheid heel terughoudend moet zijn in het opleggen van regels voor de kerken. “Het is een gezond juridisch uitgangspunt dat de overheid afstand houdt in dit soort kwesties. Maar vrijheid komt wel met verantwoordelijkheid. Dus de kerk moet dan zelf de verantwoordelijkheid nemen, ook voor de gezondheid van kerkgangers en mensen met wie zij in contact staan. Iedereen moet wat inbinden, de kerk ook. Dat is de afgelopen tijd ook volop gebeurd. Neem het bericht dat alle kerstnachtmissen worden afgelast: dat is een voorbeeld van het nemen van die verantwoordelijkheid. Het laat zich moeilijk vergelijken met de scholen. Maar je moet je voorstellen hoe het in de praktijk had gewerkt als de overheid over de scholen had gezegd: het is beter om daar niet samen te komen. Waren alle scholen dan gesloten? Ik denk het niet. Daar is een overheidsmaatregel dus wel te rechtvaardigen.”

In dat laatste ligt precies hét argument besloten om de kerken geen beperkingen op te leggen, zegt Van Kooten, die het dan ook eens is met de uitzonderingspositie voor kerken. “Uit uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens wordt duidelijk dat een overheid de vrijheid van godsdienst mag beperken als er aan drie voorwaarden is voldaan. Eén: het moet worden vastgelegd in een wet. Twee: het moet een legitiem doel dienen. En drie: de beperking moet noodzakelijk zijn. Aan die eerste twee kun je in de coronacrisis vrij makkelijk voldoen. Maar aan die derde niet. Want de kerken hebben – via het overleg van de koepelorganisatie CIO met minister Grapperhaus van justitie – afgesproken om zichzelf beperkingen op te leggen. Dat doen ze vrijwillig, en ze houden zich er grosso modo aan. Kortom: de noodzaak van de beperking is er niet. En om dan in te grijpen in de vrijheid van godsdienst – die in ons land sowieso een heel sterke bescherming geniet – dat gaat niet.”

Mikpunt van kritiek

Van Kooten wijst naar België, waar de Raad van State vorige week een streep zette door het daar opgelegde verbod op kerkdiensten, omdat dat een ‘disproportionele beperking van de vrijheid van eredienst’ was. Eerder werd ook in Frankrijk een verbod op kerkdiensten door de Hoge Raad ongrondwettelijk genoemd.

Oldenhuis vreest dat de kerken in Nederland er door hun uitzonderingspositie beroerd op komen te staan. “Het geloof is zoiets moois, en dat wordt nu weggezet als: de kerken moeten zo nodig. De kerken zijn nu mikpunt van kritiek, en dat had dus niet gehoeven.”

Lees ook:

In Barneveld komt het zingen niet boven het orgel uit

Niet alleen in Staphorst, maar ook in Barneveld gaan elke zondag honderden gelovigen ter kerke. Eerder dit jaar woonden we een dienst bij van de gereformeerde gemeente in Nederland, samen met zo'n vijfhonderd andere kerkgangers. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden