Islam

Ineens zijn de lezingen van moslima’s op internet een stuk populairder dan die van mannen

Anne Dijk, islamoloog en voorzitter van het Fahm Instituut. Beeld Screenshot Facebook
Anne Dijk, islamoloog en voorzitter van het Fahm Instituut.Beeld Screenshot Facebook

Bij de Rotterdamse moskee Centrum de Middenweg zet de coronacrisis een ontwikkeling in gang. Lezingen van vrouwen trekken online duizenden bezoekers meer dan de rest van het online aanbod. Hoe kan dat?

Achter haar in beeld strekt de gestreepte, zandkleurige vloerbedekking van de Rotterdamse moskee Centrum De Middenweg zich uit. De opname stamt van zeven weken geleden, als het nog ramadan is, maar de moskeezaal leeg blijft vanwege de coronamaatregelen. Islamoloog en religiewetenschapper Anne Dijk spreekt er een gastlezing in voor de online luisteraars van een livestream die wordt uitgezonden op de Facebookpagina van de moskee. Het thema: invloedrijke moslimvrouwen uit de islamitische geschiedenis. Ze illustreert haar betoog met een oude prent van de minbar, ofwel de preekstoel, van de Grote Moskee in Damascus. In de veertiende eeuw stond daar een vrouw op.

Het gaat over Fatima Umm Zaynab, of Fatima bint Abbas, een vrouwelijke rechter, asceet en soefi uit de dertiende en veertiende eeuw. Grote geleerden, zoals Ibn Taymiyyah, volgden lessen bij haar, doceert Dijk. “Hij was redelijk strikt in de leer, en vond het maar niks dat zij op de minbar stond.” Want, redeneerde de geleerde, ‘ze was niet oud en niet lelijk’. Hij nam zich voor om haar het spreken vanaf de minbar te gaan verbieden, tot de Profeet aan hem verschijnt in een droom. ‘Deze vrouw verricht goede werken’, klinkt het. Dus laat de geleerde haar spreken.

Intussen is de lezing van Dijk bijna 10.000 keer bekeken. En ook de bijdragen van andere vrouwen die de moskee de afgelopen maanden via de Facebookpagina uitzond, waren populair. Ze trokken verreweg de meeste kijkers, vele duizenden meer dan de preken en lezingen die imams en mannelijke sprekers hielden. Zo trok een lezing getiteld ‘De relatie met je kind’, over opvoeden en hechtingstheorie, gegeven door Fadma Bouchataoui, ruim 20.000 kijkers . Ook een interview met Amandina Almeida, een jonge Kaapverdiaans-Rotterdamse werd ruim 11.000 keer bekeken. Ze vertelt over haar leven: hoe ze op straat belandde, tienermoeder werd, en haar weg terugvond. Nu is ze begin dertig, en heeft ze een baan als gasmonteur, waarbij ze als enige vrouw in een team van tweeduizend mannen werkt.

Bij De Middenweg zijn ze blij verrast met deze ontwikkeling. Als een van de weinige moskeeën in het land heeft dit gebedshuis een vrouwelijke voorzitter, en vrouwen kunnen er desgewenst achter de mannen bidden in dezelfde gebedsruimte, iets wat in veel moskeeën niet is toegestaan. Oprichter Jacob van der Blom legt uit: “We hadden altijd al vrouwelijke sprekers in het lezingen-aanbod, want het beter positioneren van vrouwen in de islamitische gemeenschap vinden we heel belangrijk”.

Een vrouw is weer eens iets anders dan al die lange baarden 

Hoe valt het plotselinge animo voor de vrouwelijke sprekers te verklaren? Van der Blom denkt dat het met nieuwsgierigheid te maken heeft. “Dit is iets nieuws. Ik stel me voor dat mensen een beetje zitten te zappen langs al die livestream-kanalen van moskeeën en islamitische initiatieven, want het barstte afgelopen ramadan van het aanbod. En dan is een vrouw weer eens iets anders dan al die lange baarden. Dat maakt dat mensen sneller blijven hangen, denk ik. Sommige mensen zullen denken: raar, kan dat eigenlijk wel? Maar dan zijn ze toch getriggerd.”

Amandina Almeida vertelt hoe ze na een jeugd op straat de enige vrouwelijke gasmonteur werd in een team van 2000 man. Met hoofddoek van brandwerende stof.
 Beeld Screenshot Facebook
Amandina Almeida vertelt hoe ze na een jeugd op straat de enige vrouwelijke gasmonteur werd in een team van 2000 man. Met hoofddoek van brandwerende stof.Beeld Screenshot Facebook

Lezingen of preken door vrouwen in Nederlandse moskeeën zijn bepaald geen nieuw verschijnsel. Islamwetenschapper Welmoet Boender van de Vrije Universiteit in Amsterdam volgt het lezingencircuit al bijna 25 jaar. “Vrouwen zijn enorm actief, dat was in de jaren negentig al zo. Ze spreken vaak voor een vrouwelijk publiek, maar ook mannen die echt vroom leven, komen gerust naar hun lezingen, en nemen dingen van hen aan. Maar door deze nieuwe technologie is de zichtbaarheid van vrouwen een heel stuk vergroot.”

De Middenweg, gevestigd in een voormalige kerk in Rotterdam-Noord, heeft een relatief jong publiek, en de voertaal voor de preken is Nederlands. Het is een van de moskeeën die in de coronacrisis een snelle digitale professionaliseringsslag maakte. Een spontaan gevormd team van moskeebezoekers tussen de 18 en 32 jaar ontwikkelde een app – gratis beschikbaar gesteld aan andere moskeeën en kerken – waarmee je je kunt aanmelden voor het gebed, de dienst of de viering. De factor leeftijd speelt een rol, denkt Boender. “Als ik kijk naar die veelbekeken lezingen van vrouwen, dan zijn dat al gevestigde namen, vooral bij de generatie dertigers en veertigers.”

Nog een verklaring voor de hoge kijkcijfers, zegt Boender, is de populariteit van de onderwerpen die de vrouwen aansnijden. “Opvoeding is bijvoorbeeld echt iets wat nu heel erg speelt. En over het algemeen gaat het veel over het dagelijks leven: maatschappelijke thema’s, zoals antiracisme en discriminatie. Man-vrouwverhoudingen is ook een populair thema. In de lezingen worden veel voorbeelden gegeven, wat het heel herkenbaar maakt. Het gaat dan bijvoorbeeld over sterke vrouwen, rolmodellen, die hun eigen pad vinden.”

Vrouwen kunnen niet voorgaan in gebed voor mannen en vrouwen

In de Verenigde Staten is een vergelijkbare trend gesignaleerd door de islamitische publiciste Hind Makki. Voor het weblog Religion News beschreef ze hoe vrouwelijke theologen daar nu ook meer op de voorgrond zijn getreden. Ze hielden er zelfs lezingen onder de noemer Friday Talks, wat sterk doet denken aan de vrijdagpreek, die traditiegetrouw door de imam wordt gegeven. Makki linkt de souplesse waarmee de ontwikkeling op gang kwam aan het feit dat moskeeën zich in de huidige omstandigheden geen zorgen hoeven te maken dat vrouwen gebeden leiden voor een publiek van zowel mannen als vrouwen, ‘een taak die nog steeds gereserveerd is voor mannen’.

Opvoedkundige Fadma Bouchataoui vertelt in haar lezing dat de profeet Mohammed zijn kleinzoon gerust op zijn rug liet spelen tijdens het bidden. ‘Zoveel respect had hij voor het spel van een kind.’
 Beeld Screenshot Facebook
Opvoedkundige Fadma Bouchataoui vertelt in haar lezing dat de profeet Mohammed zijn kleinzoon gerust op zijn rug liet spelen tijdens het bidden. ‘Zoveel respect had hij voor het spel van een kind.’Beeld Screenshot Facebook

Het kan geen kwaad dat de vraag of vrouwen ook die rol van imam, oftewel gebedsleider, op zich willen nemen, even weg komt te vallen, zegt Boender. “Van buitenaf wordt er vaak gezegd: zolang een vrouw geen imam kan zijn, is ze niet geëmancipeerd. Alsof je dan pas niet meer onderdrukt bent. Maar het is de vraag of moslimvrouwen de lat voor zichzelf wel daar leggen. Veel van de vrouwen die lezingen geven, zeggen: ‘Wij bepalen zelf wel wie en wat we willen zijn’. Dat is emancipatie in eigen kring. Dat gaat dwars in tegen het idee dat je maar op één manier liberaal kunt zijn. En dat is juist typisch Nederlands, dat je als gelovige vrij en autonoom je identiteit ontwikkelt.”

Dat wil niet zeggen dat er geen emancipatie nodig is, zegt Boender. “Het is niet eenvoudig voor een vrouw om zulk gezag te krijgen dat je uitgenodigd wordt om lezingen te geven. Je moet heel erg je best doen om te bewijzen dat je die islamitische kennis bezit. Maar die emancipatie komt juist op gang via de religie, en aan de hand van islamitische voorbeeldvrouwen. Het is een zelfbewuste zoektocht.”

Een moderator verwijdert al te negatieve reacties

Er zijn ook moslims die aanstoot nemen aan het feit dat een vrouw een lezing geeft. Daarom was er bij de livestreams van De Middenweg steeds een moderator die al te negatieve reacties verwijderde. Voor Anne Dijk was dat ook een geruststelling. “Ik heb de afgelopen ramadan nog gezien dat bij een lezing van een vrouw voor een andere organisatie die zich wat meer op het salafistische aanbod richt, negativiteit de overhand kreeg. Ze was niet genoeg bedekt, haar stem was te luid, et cetera. Ik heb geen zin om een lading met bagger over me heen te krijgen.”

Maar dat zijn enkele schreeuwerds, zegt Dijk. Als je het haar vraagt, neemt de behoefte aan vrouwelijke sprekers toe. Als voorzitter van het Fahm Instituut, een islamitisch kennisinstituut dat ze zes jaar geleden oprichtte, merkt ze dat kaartjes voor lezingen die vrouwen geven snel verkocht worden. “De moderators konden ook zien dat er heel wat mannen onder de kijkers waren. En er waren ook imams bij, die gewoon de hele lezing meekeken.”

Ze hoopt dat andere, traditionelere moskeeën ook meer vrouwen aan het woord zullen laten. “Je ziet dat de nieuwe generatie zelf gaat kiezen naar welke spreker ze luisteren. Dat dwingt moskeeën om kritisch naar hun organisatie te kijken. Want die online professionalisering is van blijvende aard: er zal na de coronacrisis meer online gebeuren, omdat we daar gewend aan raken. En dus zal er ook een grotere rol voor vrouwen weggelegd zijn.”

In de online lezing over Fatima Umm Zaynab sprak Dijk er ook over. Toen de veertiende-eeuwse vrouwelijke geleerde een soort debatwedstrijd won over een vrouwenkwestie, zei ze tegen haar mannelijke tegenstrever: ‘Jij sprak uit kennis, maar ik sprak uit kennis en ervaring’. Zij toonde toen al aan dat er meer vrouwelijke geleerden nodig zijn, zegt Dijk, en nog is de overgrote meerderheid van de geleerden man. “Maar wij vrouwen zijn vijftig procent van de moslims.”

Lees ook:

Ze zijn er wel degelijk: vrouwelijke islamitische predikers

Islamitische prediksters zijn er wel, maar ze hebben geen behoefte aan een formele rol als geestelijk leider, blijkt uit een onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden