Reportage Unity-kerk Soweto

In Zuid-Afrika groeit geen enkele andere religieuze stroming zo snel als het welvaartsevangelie

Beeld Bram Lammers

Kerken die het welvaartsevangelie prediken groeien als geen andere religieuze stroming in Zuid-Afrika. In het economisch meest ongelijke land ter wereld slaat hun boodschap aan.

Simbarashe Mandiwama (35) had geen baan meer. Hij vertelt het met een microfoon in zijn hand, gehuld in een groen pak en een witte sjaal. Hij staat in het midden van een enorme, loodsachtige kerk in het Zuid-Afrikaanse township Soweto, ten zuidwesten van Johannesburg. Vier cameramannen cirkelen om hem heen om zijn getuigenis vast te leggen. Buiten in een televisiebusje zit de regisseur. De kerkdiensten van de Unity Fellowship Church worden live uitgezonden op tv-zender UBN (Unity in Blessings Network) en gelivestreamd op Facebook.

Baan gekregen

Mandiwama schreef veel sollicitatiebrieven. Op een dag vroeg hij prediker Mpfariseni Mukhuba, de vrouwelijke leider van de Unity-kerk, om voor zijn sollicitaties te bidden. “Het werkte”, zegt hij tegen de duizend mensen in de kerkhal én de 4000 mensen die de dienst op beeldschermen volgen in twee grote circustenten die buiten op het parkeerterrein zijn opgezet. Iedereen luistert ademloos. “Ik werd uitgenodigd op gesprek”, jubelt Mandiwama. “En toen ik met pastor Mukhuba daarna nogmaals bad, kreeg ik ook echt de baan!” Er stijgt gejuich op rondom hem. “Ze boden me zelfs een salaris dat het dubbele is van wat ik met mijn vorige werk verdiende!” Nu krijgt hij letterlijk een staande ovatie.

Een huilende pastor Mpfariseni Mukhuba Beeld Bram Lammers

De Unity Fellowship Church behoort tot de groep kerken die ‘het welvaartsevangelie’ prediken – een term die zulke kerken zelf overigens meestal niet hanteren. Het is een christelijke leer die stelt dat een rotsvast geloof, in combinatie met regelmatige donaties aan de kerk, goddelijke zegen brengt. Die kan komen in de vorm van betere gezondheid, maar ook als extra materiële welvaart. Het is de snelst groeiende religieuze stroming in Zuid-Afrika. Vaak betreft het pinkstergemeenten of charismatische kerkstromingen. Exacte statistieken zijn er niet, maar onderzoekers vermoeden dat predikers van het welvaartsevangelie in Zuid-Afrika nu al minstens zoveel volgelingen hebben als alle traditionele kerken samen.

Sleutelhangers

Mandiwama legt de microfoon neer. Zichtbaar extatisch loopt hij terug naar zijn plek achterin de kerk. Daar staat een kraam vol Unity-artikelen. Er zijn sleutelhangers van de kerk te koop, T-shirts, ingezegende oliën, petten, pennen en mokken, dvd’s met de preken van pastor Mukhuba, edities van kerktijdschrift Changing lives en de televisiedecoders die je nodig hebt om UBN via de schotel te ontvangen. Pal voor de ingang van de kerk helpt een kerkmedewerkster achter een tafel met twee pinmachines de kerkgangers die simpelweg geld willen doneren met pinpas of creditkaart. Er staat een rij.

Elke zondagochtend is er bij de Unity-kerk een vol uur ingeruimd voor getuigenissen als die van Mandiwama.  Een voor een vertellen de gelovigen welke goddelijke wonderen zij recent hebben ervaren. De een wist door te bidden eindelijk haar universiteitsdiploma te halen, een ander kwam van haar aambeien af. Weer iemand anders zei plots te zijn verlost van een chronische loopneus en woedeaanvallen. Hevige artritis zou zijn genezen. En achterstallig salaris werd opeens uitbetaald.

Beeld Bram Lammers

Pas na de getuigenissen, om twaalf uur, komt ook pastor Mukhuba zelf de kerk binnen. De band op het podium zet een opzwepende hymne in. Onmiddellijk stortten overal in de kerk mensen zich, in trance, ter aarde. Er klinkt gegil. Mensen rollen in spasmen over de grond. Ze spreken in tongen. Uit de tenten buiten worden al even hysterische kerkgangers naar binnen gedragen en voor het podium neergelegd op een uitgerold stuk zeil. “Heilige Geest, neem het over! Neem het over!” galmt de stem van pastor Mukhuba door de microfoon.

Aardse leven

Het welvaartsevangelie slaat in het Zuid-Afrika aan onder alle lagen van de bevolking. Dat komt niet in de laatste plaats doordat het land de grootste economische ongelijkheid ter wereld kent en worstelt met wijdverbreide en hevige gezondheidsproblemen zoals de hiv/aids-epidemie. Het mes snijdt bovendien aan twee kanten. “Voor arme Zuid-Afrikanen biedt het welvaartsevangelie hoop op een betere toekomst, niet alleen in de hemel maar ook in dit aardse leven”, zegt cultureel antropoloog Doug Bafford, die onderzoek doet naar kerken in Zuid-Afrika. “Voor de meer welvarende Zuid-Afrikanen vormt het juist een rechtvaardiging voor al hun rijkdom. Hun rijkdom is volgens het welvaartsevangelie immers puur een teken dat zij de voorkeur van God boven anderen genieten.”

Voordat zijn vrouw het kerkpodium betreedt, heeft Theophilus Mukhuba al een korte rondleiding gegeven op het terrein in Soweto. Hij is docent Engelse taal en literatuur aan een Zuid-Afrikaanse universiteit, en daarnaast mededirecteur en woordvoerder van de Unity Fellowship Church. Hij glimlacht trots. “Pastor Mhukuba is trouwens afgestudeerd als klinisch psycholoog.”

Duizenden kerkgangers bidden in een van de tenten van de Unity Fellowship Church in Soweto. Beeld Bram Lammers

Op zondag komen er meestal tussen de 5000 en 7000 mensen op de dienst af, vertelt hij. Er zijn ook diensten op dinsdag en woensdag. Elke eerste vrijdag van de maand is er zelfs een bidsessie die de hele nacht duurt. “Dan zijn er wel 15.000 bezoekers.” Niet gek voor een kerk die in 2004 in een klaslokaal begon. Al snel verhuisde ze naar een leegstaande supermarkt, en in 2009 naar het huidige complex, waar ze inmiddels ook alweer uit haar voegen begint te barsten. “Sommige mensen komen van heinde en ver”, zegt professor Mhukuba. “Helemaal vanuit buurlanden Botswana en Swaziland zelfs.”

Toch verklaart Bafford de populariteit van het welvaartsevangelie in Zuid-Afrika niet alleen uit de extreme ongelijkheid in het land. In de ontstaansperiode van de pinkstergemeenten in de Verenigde Staten was de invloed van Afro-Amerikaanse predikers groot. Aspecten als spreken in tongen, gebedsgenezing en handoplegging – gebruikelijk binnen veel pinkstergemeenten – lijken daardoor op zijn minst deels gebaseerd op de traditionele geloven die Afrikaanse slaven naar Amerika brachten. “Het is dus alsof dit soort kerken in Afrika weer thuiskwamen”, legt hij uit.

De theologie van welvaartskerken – Bafford omschrijft die als een mix van ‘Amerikaans materialisme en Afrikaanse spiritualiteit’ – past door de historische connectie uitzonderlijk goed bij Zuid-Afrika. En bovendien zijn de welvaartskerken, anders dan vaak wordt gedacht, meestal geen verstikkende sekten die elke cent uit hun aanhangers persen, maar juist genootschappen waarbij het makkelijk in en uit lopen is. Veel Zuid-Afrikanen proberen regelmatig verschillende predikers uit.

Ex-bodybuilder

Een van de eerste kerken die het welvaartsevangelie naar Zuid-Afrika bracht, was de Rhema Bible Church. Ray McCauley, de leider van die kerk, begon in 1979 klein: slechts dertien mensen waren aanwezig bij de eerste dienst in zijn eigen huis, nadat hij, na een carrière in bodybuilding, terugkwam van theologische scholing in de Verenigde Staten. Een belangrijke sleutel tot zijn succes was ook dat hij, nog tijdens de apartheidstijd, als een van de eerste witte predikanten zijn kerk openstelde voor mensen met alle huidskleuren.

Een kleine veertig jaar later schuifelt hij, licht gebocheld en slecht ter been, over het podium van een reusachtig overdekt amfitheater, waar verspreid over drie diensten elke zondag zo’n 15.000 mensen op afkomen. Dat zijn met name rijke zwarte Zuid-Afrikanen. Op het terrein rond de kerk in het Randburg, aan de welvarende noordkant van Johannesburg, staan de Mercedessen, Audi’s en BMWs in blinkende rijen naast elkaar geparkeerd. Binnen valt vooral het aantal dure handtassen op. 

Achterin de kerkhal staat een kraam vol Unity-artikelen. Beeld Bram Lammers

Pastor Ray, zoals hij liefkozend wordt genoemd, heeft een net iets andere boodschap dan pastor Mukhuba in Soweto. Want bidden alleen is volgens hem niet genoeg om succesvol te worden, een nieuwe baan te vinden of om je salaris te verdubbelen. “Veel mensen verlangen simpelweg dingen van God”, zegt hij, terwijl achter hem op een bioscoopscherm de preek in krachtige oneliners wordt samengevat. “Ze willen een groot kantoor, een mooie auto, maar zijn niet bereid het proces te doorlopen dat tot zulke zaken leidt.” Hij kijkt naar de mannen in pak en vrouwen in designjurken voor hem in de reusachtige kerkzaal. “God schenkt jullie talent, maar als je dat talent niet aanwendt, is het beter dat je niet krijgt wat je verlangt. Om succes te hebben, moet je Gods lessen uit de Bijbel ook daadwerkelijk zelf in praktijk brengen.”

Snapscancode

De dienst in de Rhema Bible Church duurt veel korter dan die in Soweto. Niemand valt flauw of spreekt in tongen. Menig kerkganger maakt tijdens de preek van pastor Ray aantekeningen op zijn iPhone. Verder is er vooral veel ruimte voor muziek van de live band. Al klinkt er tussendoor wel kort een oproep tot giften en financiële offers. Zo kunnen de aanwezigen ervoor zorgen dat God de toekomst van hun kinderen zal beschermen, legt een voorganger op het podium uit. En die kinderen leren dan direct ook hoe mooi gulheid is.

Er gaan collectemanden langs de duizenden klapstoelen in het amfitheater. Daarvan maken weinig mensen gebruik. De meeste gelovigen hebben al bij binnenkomst hun smartphone voor de snapscancode gehouden die op elke toegangsdeur hangt. Zo maken ze, via een gedownloade app op hun telefoon, heel simpel geld over van hun bankrekening naar de kerk. Geen cash of creditkaart meer nodig.

Lees ook:

Geloof in God en je wordt rijk

De Nigeriaanse ‘Winners Chapel’ is sinds enige tijd ook in Nederland. De bezoekers komen af op het welvaartsevangelie. ‘Als Hij je steunt, komt voorspoed zeker op je pad.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden