ReportageThessaloniki

In Thessaloniki heerst nog een zekere trots over de komst van Paulus en zijn evangelie

Priester Chrysostomos Nassis: ‘Overal waar Paulus predikte, ontstond oproer, omdat het volgens de Romeinse wet verboden was nieuwe tradities in het rijk te brengen’. Beeld Willem Pekelder
Priester Chrysostomos Nassis: ‘Overal waar Paulus predikte, ontstond oproer, omdat het volgens de Romeinse wet verboden was nieuwe tradities in het rijk te brengen’.Beeld Willem Pekelder

Zo’n tweeduizend jaar geleden reisde de apostel Paulus af naar Europa om daar de eerste christengemeenten te stichten. Wat is er nog over van die begintijd, bijvoorbeeld in Thessaloniki? ‘Onze bisschop noemt zich niet de opvolger van Paulus.’

Willem Pekelder

Wie vandaag langs de boulevard van de Griekse stad Thessaloniki slentert, kan zich moeilijk voorstellen welke stad Paulus hier zo’n kleine tweeduizend jaar geleden aantrof. Waar nu dr. Psifidis zijn plastische chirurgie aanprijst, nachtclub Barbarella een live party, en modehuis Ereiliadis pakken met zestig procent korting, zag de apostel een multiculturele stad binnen het Romeinse Rijk, waar Griekse, Romeinse, Egyptische goden en de joodse God Jahweh werden aanbeden.

In die smeltkroes van religies verkondigde Paulus een nieuw geloof: Jezus Christus. Hier, in de regio Macedonië, woonden de eerste Europese christenen, waarbij Lydia de purperverkoopster de primeur had. Paulus ontmoette haar, volgens de Bijbel, in het toenmalige Filippi, waarna zij en haar huis zich lieten dopen. De vroegste christen van Europa was dus een vrouw.

Spirituele trots

Lydia is in deze omstreken nog altijd een populaire heilige. Chrysostomos Nassis, Grieks-Orthodox priester in Thessaloniki, wijst op een aan haar gewijde boekwinkel in de stad. In de stad Kavala, waar het oude Filippi nu onderdeel van uitmaakt, is een zusterhuis naar haar vernoemd, en verder een uitgeverij en een radiostation. “Er heerst in deze regio een zekere spirituele trots over het bezoek van Paulus tijdens zijn tweede zendingsreis”, weet de geestelijke.

Deze plaatsen hebben de oudste papieren wat betreft de oorsprong van het christendom in ons werelddeel. Thessaloniki mag zich er zelfs op beroemen dat de brief die de apostel Paulus aan hen schreef is opgenomen als bijbelboek in het Nieuwe Testament. Het is ook meteen de oudste tekst in dat deel van de Bijbel, geschreven rond het jaar 51.

Metropool

Zijn eerste en meteen laatste bezoek aan Thessaloniki bracht Paulus in het jaar 49. De noord-Griekse metropool aan de Egeïsche Zee telde toen al zo’n tweehonderdduizend inwoners. “Een administratief, commercieel en kunstzinnig centrum in die tijd”, weet de lokale gids Dimitra Giovou. Gebruikmakend van de Via Egnatia, het Romeinse wegennetwerk, kwam de apostel vermoedelijk bij de westelijke stadspoort Thessaloniki binnen.

Wat voor figuur troffen de Macedoniërs in Paulus? “Nou, niet iemand van wie je zegt: ‘Wow, a star!’”, vermoedt de in Chicago geboren Chrysostomos. “Een kleine, niet erg aantrekkelijke man met een oogafwijking. Sint Paulus moest het duidelijk hebben van zijn overtuigingskracht.”

Vervloekt

Die zette hij, volgens de priester, op twee manieren in. Op pastorale wijze, zoals in zijn Eerste brief aan de Tessalonicenzen, waarin Paulus de door hem opgerichte christengemeente troost en bemoedigt. Of uiterst fel. In de Brief aan de Galaten bijvoorbeeld. Daarin haalt de apostel scherp uit naar ieder die een ander evangelie brengt dan dat van Jezus Christus. Al is de verkondiger een engel, hij is vervloekt, schrijft de apostel. “Het ging Paulus om de waarheid”, verklaart de bebaarde geestelijke. “Daarin was hij ronduit ondiplomatiek. Geen gemakkelijke man om mee om te gaan. Je zou hem niet graag hebben als parochiepriester.”

Sint Paulus preekt in een synagoge in de Griekse metropool Thessaloniki. Beeld ANP
Sint Paulus preekt in een synagoge in de Griekse metropool Thessaloniki.Beeld ANP

Zoals altijd tijdens zijn reizen ging Paulus, opgevoed als jood, in Thessaloniki allereerst op zoek naar een synagoge om het nieuwe geloof te verbreiden. Van die synagoge Es Achaim (Levensboom) is niets meer over. Wel is een bezoek mogelijk aan de overblijfselen van de Agora daar in de buurt. Die publieke ontmoetingsplaats met Romeinse baden en een theater zal Paulus zeker hebben bezocht, denkt Giovou.

Er zijn nóg een paar plekken die aan Paulus’ missie herinneren. In de heuvels even buiten het stadscentrum ligt de naar de apostel genoemde wijk Agios Pavlos, met twee aan Paulus gewijde kerken. Vlak daarbij ook het Vlatadonklooster, waar volgens de Grieks-orthodoxe overlevering het huis stond van de bijbelfiguur Jason, die zich tijdens Paulus’ tweede reis liet bekeren. Deze Jason bood Paulus en zijn reisgezel Silas onderdak, maar dat kwam hem duur te staan. Joden lieten hem voor het stadsbestuur slepen, waar Jason uiteindelijk op borgtocht vrijkwam.

‘Jezus de Heer’ als politiek stament

Niet alleen joden keerden zich tegen het geloof in de nieuwe Messias, ook de Romeinse machthebbers. Giovou: “Overal waar Paulus predikte, ontstond oproer, omdat het volgens de Romeinse wet verboden was nieuwe tradities in het rijk te brengen.” Priester Chrysostomos (48): “Paulus’ uitspraak dat Jezus de Heer was, gold in die tijd als een politiek statement, omdat de Romeinse keizer als goddelijk werd beschouwd. Joodse gelovigen maakten van die keizercultus dankbaar gebruik om de Romeinen op Paulus af te sturen.”

Sommige mensen geloven dat in voormalig Filippi nog de plek te zien zou zijn waar Paulus gevangen heeft gezeten en waar hij, volgens de Handelingen der apostelen, na een aardbeving vrijkwam. Thessaloniki moet het doen met een bron van heilig water in de heuvels. Paulus zou volgens de volksmythe op die plek zijn wandelstaf in de grond hebben gestoken om de dorst te lessen, en zie er ontsprong terstond een waterstroom. “Er zijn veel van die heilige Paulusbronnen in Griekenland”, zegt Giovou met een knipoog.

Hebben de huidige Thessalonicenzen enig idee dat op hun grond het Europese christendom ontstond? Father Crysostomos, tevens docent aan de Aristoteles-universiteit in Thessaloniki, denkt van wel: “Praktiserende Grieks-orthodoxen weten het. Bij het Hoogfeest van Petrus en Paulus op 29 juni refereert onze bisschop altijd aan Paulus als grondvester van het geloof. Iets nieuws is dat de apostel nu ook tijdens het slotgebed van elke mis in Thessaloniki expliciet wordt gememoreerd als stichter van de kerk alhier.”

‘Wat weten jullie eigenlijk?’

Gids Giovou weet dat vrome Thessalonicenzen tegenover buitenstaanders soms een houding kunnen hebben van: “Wat weten jullie eigenlijk van het christendom? Wij zijn zoveel eerder bekeerd.” Zelf kan ze zich niet herinneren tijdens haar schooltijd veel over Paulus te hebben gehoord.

Een proef op de som die avond in restaurant Le Nouveau. Een jonge serveerster kan de naam van Paulus meteen thuisbrengen (‘een van de twaalf apostelen’), maar dat in Thessaloniki het christendom begon, dat is uit haar geheugen vervaagd. “Ach, jongeren gaan niet veel naar de kerk.”

Dat laat onverlet dat Paulus hier in de lucht zit. Prachtige Byzantijnse kerken als nalatenschap van zijn prediking zijn daarvan het bewijs. In het Museum van Byzantijnse Cultuur is te zien hoe de eerste christelijke basilieken verrezen als kopieën van Romeinse bestuursgebouwen.

Muntjes voor het hiernamaals

Het heidendom uit Paulus’ tijd werkte nog geruime tijd door in het vroege christendom. Zo kregen overleden christenen muntjes mee voor de veerman die hen naar het hiernamaals zou brengen. Later werden de tombes van gelovigen versierd met christelijk te duiden symbolen, zoals de pauw, teken van onsterfelijkheid. Allemaal te zien in genoemd museum.

De eerste christenen waren onopvallende mensen, denkt priester Chrysostomos. “Het was een kleine groep. Iedereen kende elkaar bij naam. Ze kwamen bijeen, braken en deelden het brood, en leefden volgens de leer van de opgestane Heer, wiens wederkomst ze spoedig verwachtten. Voor de rest verschilden ze weinig van niet-christenen. Ze deden gewoon hun werk – ‘wie niet werkt, zal niet eten’, schrijft Paulus – en ze zagen, zoals de apostel hen had bevolen, om naar hun naasten, christen of niet.”

Die kleine groep eerste christenen in onder meer Thessaloniki groeide uit tot de Grieks-orthodoxe kerk nu, die zo’n beetje alle Grieken omvat. Toch geeft dat oude Macedonische steden geen speciale status binnen de kerkelijke hiërarchie, vertelt priester Chrysostomos: “De bisschop van Thessaloniki noemt zich niet de opvolger van Sint Paulus, anders dan de paus die zich als opvolger van Sint Petrus beschouwt. Wel is de overtuiging dat we deel uitmaken van de vroege kerk van de apostel Paulus, diep in het bewustzijn van de orthodoxe gelovige verankerd. Tot op de dag van vandaag.”

De vier zendingsreizen van Paulus

De apostel Paulus onderneemt tussen 45 en 60 na Christus vier grote zendingsreizen om het christelijk geloof te verspreiden.

De eerste reis begint en eindigt in Antiochië in Syrië. De reis brengt hem op het eiland Cypres (Azië) en diverse plaatsen in Klein-Azië.

De tweede reis vangt aan met een bezoek aan zeven jonge christengemeenten in Klein-Azië. Daarna trekt Paulus naar onder meer Filippi, Thessaloniki, Veria, Athene en Korinthe.

De derde reis start in Antiochië en eindigt in Jeruzalem. Paulus komt langs diverse steden in Klein-Azië, Macedonië en Griekenland.

De vierde reis begint in Jeruzalem en eindigt in Rome, waar Paulus volgens apocriefe geschriften rond het jaar 60 zou zijn gestorven als martelaar.

Lees ook:

Schrijver Tom Holland: ‘We zijn zo christelijk als wat, alleen hebben we dat niet in de gaten’

We leven in een met christendom doordrenkte wereld, maar dat hebben we niet meer in de gaten, stelt de Britse bestseller-historicus Tom Holland in zijn nieuwste boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden