Column Welmoed Vlieger

In plaats van lijden te verhelpen, verergert medische zorg de problemen vaak

Mensen die op social media trots vermelden dat het tijd is voor hun jaarlijkse total bodyscan, ik heb er moeite mee. Bijna driekwart van de Nederlanders staat positief tegenover zo’n grondige medische check-up, immers: baat het niet, dan schaadt het niet. Mooi toch? 

Wat zij niet weten – maar veel medici inmiddels wel – is dat steeds meer mensen een diagnose krijgen die hen al te vaak niet zal helpen, en die meer kwaad dan goed aanricht. Een diagnose kortom die leidt tot onnodige angst en te vaak ook tot behandelingen van onschuldige kwalen met allerminst onschuldige medicatie en strijdmiddelen.

Medisch journalist Ray Moynihan schreef in 2006 een boek met de veelzeggende titel ‘Selling Sickness’. Hierin onthult hij hoe het verruimen van de ziektegrenzen en het verlagen van de drempel voor behandelingen miljoenen nieuwe patiënten en miljarden aan winsten voor de farmaceutische industrie oplevert. Het boek werd een internationale bestseller. Toch goed dat het probleem van overdiagnose en de immense geldmachine die erachter schuilgaat eindelijk aan het licht komt, denk je dan. Tot ik op het boek ‘Het medisch bedrijf’ van filosoof Ivan Illich stuitte.

Illich, een voormalig katholiek priester, betoogde in de jaren zeventig al dat de medische zorg niet zelden leed toevoegt in plaats van bestrijdt. Op persoonlijk vlak eist dat zijn tol. Zo las ik onlangs in een Amerikaanse krant een artikel over een oudere man met een ongeneeslijke vorm van kanker die zijn zoon op zijn sterfbed vertelde dat hij slechts van één ding spijt had: in plaats van te genieten van zijn laatste weken met de mensen van wie hij hield, had hij ze verspild aan zware chemobehandelingen die hem volledig vloerden. Al te vaak, zo stelt de auteur van het stuk, streven mensen met ongeneeslijke kankers naar therapieën die hen niet zullen genezen en die bittere ellende kunnen opleveren, juist in de kwetsbare weken en maanden voor het levenseinde.

Voor Illich kwam daar nog iets bij. Gezondheid houdt voor hem niet in dat je vrij bent van ziektes, maar is juist het vermogen te kunnen omgaan met de menselijke realiteit van dood, ziekte en pijn. Technologie kan hierbij weliswaar een ondersteunende rol vervullen, maar de moderne geneeskunde is in zijn optiek te ver gegaan in het streven dood en lijden uit te roeien. Dat belast niet alleen het levenseinde, doordat de gang naar de kliniek kostbare tijd wegneemt, maar de schijnbelofte berooft ook van diepere vragen. Op levensvragen ­volgen medische verkenningen en antwoorden, ook ­gevoed door verlegenheid bij mensen om tragiek en ondergang een plaats te geven.

De medische wetenschap kan veel, maar zingeving aanreiken kan zij niet. ‘Daar falen we, en het is goed dat te erkennen’, of woorden van die strekking, schreef Atul Gawande in zijn boek ‘Sterfelijk zijn’. Vanuit die erkenning ontstaat er tijd en ruimte voor existentiële vragen.

Illich gebruikt in zijn boek klare taal, onderbouwd met talloze praktijkvoorbeelden, ontleend aan medische publicaties. Veel effect heeft zijn scherpe en confronterende analyse klaarblijkelijk niet gehad, gegeven de grote schaal waarop overdiagnose en -behandeling nog altijd plaatsvindt. Hoe pijnlijk ook: niet alleen ­medici, maar ook patiënten én gezonde mensen zijn hieraan debet.

Theoloog Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden