RecensieFilosofie

In Mississippi is een beschamend verleden nog amper verwerkt

Wat we van de Duitsers kunnen leren. 
Susan Neiman, vertaald door Huub Stegeman 
Uitgeverij Lemniscaat, 640 blz., € 39,95
★★★★☆

De auteur

De Joods-Amerikaanse filosofe Susan Neiman (1955) groeide op in het zuiden van de Verenigde Staten. Ze studeerde filosofie in Harvard, bij John Rawls. Haar belangrijkste boek is ‘Het kwaad in het moderne denken’. Sinds 2000 is Neiman directeur van het Einstein Forum in Potsdam, Berlijn.

Verwerking van het verleden

In 2015 vermoordde een jonge, blanke Amerikaan met racistische motieven in Charleston negen Afro-Amerikanen. Dit ‘bloedbad van Charleston’ brengt Neiman tot de vraag hoe het verleden doorwerkt in het heden. Hoe gaat het zuiden van Amerika om met zijn verleden van zwarte slavernij en segregatie? Neimans stelling is dat het verleden blijft doorwerken als we het niet onder ogen zien.

In dat opzicht kunnen we volgens deze filosofe iets leren van de Duitsers en van de manier waarop zij de last van de beschamende geschiedenis, in hun geval de Holocaust, hebben verwerkt. Direct na de oorlog zagen Duitsers zichzelf als slachtoffers, stelt Neiman. Ze hadden een nederlaag geleden, hun land lag plat en het werd bezet: ze voelden zich verliezers. De Duitsers zijn een lange weg gegaan: van held (in de oorlog), tot slachtoffer (meteen na de oorlog) en daarna  tot dader (vanaf de jaren zestig).

Pas in de late jaren zestig begrepen Duitsers dat ze  verantwoordelijk waren geweest voor de Holocaust. Toch duurde het tot 1985 voor president Von Weizsäcker de datum van 8 mei 1945 ‘Bevrijdingsdag’ noemde, in plaats van het gebruikelijke ‘Dag van de Nederlaag’.

Monument van schaamte

Volgens Neiman ging de DDR beter om met het naziverleden. Deze staat noemde 8 mei 1945 van meet af aan ‘Bevrijdingsdag’ en richtte meteen na de oorlog monumenten voor slachtoffers op. Uit gesprekken met voormalige DDR-inwoners, onder wie schrijver Ingo Schulze, blijkt dat zij het antifascisme in de DDR hebben ervaren als ‘oprecht’, niet als communistische propaganda. Schulze: “Het is cruciaal om een gebroken relatie te hebben met het eigen verleden, wil je in staat zijn je eigen geschiedenis met schaamte en afschuw te zien”.

Daarin zijn de Duitsers onderhand goed geslaagd. Midden in het centrum van Berlijn, vlak bij de Brandenburger Tor, is een monument voor de schaamte opgericht, dat is op zich al uniek. Het Berlijnse Holocaustmonument van Peter Eisenman is bovendien twee voetbalvelden groot.

Lessen voor Mississippi

Kan Duitsland als voorbeeld dienen voor een staat als Mississippi, waar slavernij en rassenscheiding nog steeds niet bespreekbaar zijn? In deze staat werden in de vorige eeuw  duizenden zwarte Amerikanen gelyncht. En toen James Meredith in 1962 als zwarte aan de universiteit ging studeren, moest hij door het federale leger beschermd worden. 

Ook in Mississippi zijn initiatieven genomen om de geschiedenis te verwerken. Het ‘Winter Institute for Racial Reconciliation’ voert verzoenende gesprekken tussen gesegregeerde groepen; het ‘Slave Dwelling Project’ organiseert rondleidingen in slavenverblijven. Maar het overheersende discours blijft de lost cause: de nederlaag van de zuidelijke staten (de Confederatie) in de burgeroorlog, gevolgd door de Restauratie, toen het Noorden in het Zuiden de afschaffing van de slavernij controleerde.

Mississippi is bezaaid met Confederatie-standbeelden, symbolen van blanke overheersing. Maar monumenten die de misdaden tegenover  Afro-Amerikanen herdenken, zijn er nauwelijks. En als ze er zijn, worden ze beklad of aan flarden geschoten. Uit de gesprekken die Neiman in Mississippi voerde, blijkt dat het verleden hier nog amper is verwerkt. Voorlopig lijkt het ondenkbaar dat Mississippi een gedenkteken voor de slavernij zal oprichten dat te vergelijken valt met het Holocaustmuseum in Berlijn.

Redenen om dit boek te lezen

Neiman praat met zoveel mensen – zelfs met James Meredith – dat we inzicht in een mentaliteit krijgen, een impliciet verslag van het onverwerkte verleden. De vraag of ze in Mississippi iets kunnen leren van de Duitse omgang met het verleden, is gedurfd, maar relevant.

Redenen om dit boek niet te lezen

Neiman schrijft bijzonder wijdlopig. Hoeveel moeten we bijvoorbeeld weten over de prille jeugdjaren van haar gesprekspartners? Verder zal niet iedereen Neimans ophemeling van de DDR kunnen waarderen. Christoph Nübel heeft er in de Frankfurter Allgemeine Zeitung al eens op gewezen dat Joden tot de jaren tachtig helemaal onder aan de ladder van de herdenkingscultuur in de DDR stonden en dat het antifascisme hoofdzakelijk diende ter legitimatie van de eigen staat.

Lees ook: 

Armoede is zwart langs de Mississippi

Erik van Zwam volgt de rivier stroomafwaarts en stuit op de harde werkelijkheid achter het Amerikaanse economische succes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden