null Beeld Werry Crone
Beeld Werry Crone

ColumnStephan Sanders

In ‘goed en kwaad’ denken maakt je niet minder radicaal

Stephan Sanders

Het vraagteken is veelzeggend. ‘Van God Los?’. De tentoonstelling is het afgelopen weekend geopend in het Utrechtse Museum Catharijneconvent. Twintig jaar geleden had hier vast een uitroepteken gestaan. Yes! Goed idee.

Ik ben er nog niet geweest, maar in Trouw stond alvast een voorproefje. En de voorproever van dienst was Freek de Jonge, die verder nauwelijks introductie behoeft, maar die door Stijn Fens in het artikel wordt omschreven als een ‘ervaringsdeskundige’. Want De Jonge geldt als een icoon van de jaren zestig: in die tijd kreeg alle gezag het uiterst moeilijk, en het goddelijke gezag wel het meest.

En De Jonge is, zoals bekend, ook zoon van een dominee. Met die zonen heb ik ervaring, een paar behoren tot mijn vriendenkring, en je pikt ze er zo uit. Ook als ze weleens hun twijfels hebben, wordt daar zo secuur en weloverwogen over nagedacht, dat het bijna weer een nieuwe theologie wordt.

God pruttelde zachtjes op het fornuis

Het aardige aan De Jonge is, dat hij eind jaren zestig met een zekere opluchting de kerk achter zich liet: daarmee was God nog niet compleet verloren, maar ik stel me zo voor dat zijn god zachtjes stond te pruttelen op het fornuis, en dat hij zelf weinig behoefte voelde om in het pannetje te kijken of te roeren. Naarmate De Jonge ouder wordt, twijfelt hij steeds meer of de ballast die hij toen overboord gooide niet ook een groot verlies betekende. Toen pas begreep ik ook dat De Jonge geen ‘ervaringsdeskundige’ was als het om God gaat – ik vond het al zo’n enormiteit - maar iemand die ervaring heeft met de aantrekkings- en afstotende kracht van het Godsidee.

Een citaat van De Jonge: “Het oordeel over de dingen werd lange tijd aan God overgelaten en nu doen we het zelf. De ramp is niet te overzien. Kijk maar op sociale media”.

Ik kijk daar zelf weinig op, want zonder smartphone begin je niks, maar de geluiden van de ‘sociale media’ dringen ook door in de kranten, dus een idee heb ik wel.

Alleen voor ingewijden

Wat mij zo opvalt is dat het Godvormige gat dat overbleef zo gretig wordt gevuld. Het wemelt van de complottheorieën, en die bieden de mensen die erin geloven geheime kennis, die alsnog zin geeft aan een ongeordend leven. Het is essentieel dat alleen ingewijden weet hebben van die speciale kennis; zo krijg je dus mensen die ‘in the know’ zijn, zoals dat heet, en de stumperds die nog dwalen in duisternis. Het heeft meer met gnostiek te maken dan met wat we nu christendom noemen. De openbaring is per definitie schaars verdeeld, want anders zouden de ‘believers’ geen elite kunnen vormen.

Dit soort inzichten vind je terug in (extreem) rechtse kringen, maar ook radicaal links kent zo zijn godsdiensten zonder god. De radicale antiracismebeweging heeft de satan verruild voor de Witte Man, maar die regeert dan ook allerwegen. Daarbij vergeleken is de erfzonde letterlijk strooigoed, want verdeeld over alle mensen: maar dit Kwaad kan je herkennen aan het gezicht, en ook aan het hangende witte geslacht.

Ook hier is de openbaring manicheïstisch: Goed en Kwaad zijn absolute waarden; iemand staat aan de goede of aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Als God een relativering betekent van het menselijke bewustzijn, zijn deze ‘geloofsleren’ genadelozer dan welke religie dan ook.

Stephan Sanders (1961) studeerde filosofie en politieke wetenschappen. Hij is schrijver en presentator. In deze krant beschreef hij in een serie verhalen over hoe hij gelovig werd. Lees hier zijn columns terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden