null Beeld

In de schaduw van de minaretEildert Mulder

In Egypte gaan gein en ellende hand in hand

In Egypte liggen humor en treurnis als verliefde minnaars naast elkaar op straat. Het land van de Nijl is even prachtig als vreselijk. Tien jaar geleden velde een opstand dictator Hosni Moebarak. Reden voor een Duitse vertaling van de laatste roman van Egyptes topauteur Alaa Al-Aswani.

Ook daarin gaan gein en ellende hand in hand. De Arabische titel betekent letterlijk ‘de republiek alsof’. Het boek dateert van 2018, is in Egypte verboden en kwam uit in Libanon. Duitse recensenten struikelen over letterkundige feilen. Luister niet altijd naar literatuurkenners. Je leest het boek in een adem uit maar het heeft nóg een verdienste. Volgens een Arabische wijsheid weet een hand in het water niet hoe een hand in het vuur zich voelt. Maar na lezing van dit boek kun je ook als buitenstaander, al bungelt je hand veilig in het koele nat, navoelen wat al die Egyptenaren bewoog die in 2011 de straat op gingen. Tragiek: de dictator overwonnen ze, maar niet de dictatuur, een wurgslang met vele levens.

Er ontstaat een huichel-islam

De revolutie was volgens Aswani een straal van licht, van waarheid in een samenleving van leugen, bedrog, toneelspel, corruptie en huichelarij. Met een religie die oprechtheid eist. Maar hoe blijf je recht door zee in een omgeving die niet deugt? Er ontstaat een huichel-islam. Mensen leven nauwgezet alle rituele voorschriften na. Het is compensatie. Want het inhoudelijke gebod dat je fatsoenlijk en eerlijk moet leven lappen ze noodgedwongen aan hun laars, zuiver om te overleven.

Een van de hoofdpersonen in het boek is een hoge politiebaas, rijk beloond voor zijn blinde loyaliteit aan de dictatuur. Geestelijke voeding krijgt hij van een gevierde imam die gehoorzaamheid predikt. Het is een beunhaas, volgde een flutcursus theologie in Saudi-Arabië. De politieman geeft gul aan de armen, want dat leert de religie hem. Maar hij weet zich ook door zijn zielenherder gesteund als hij verdachten laat folteren ter wille van de door God geëiste maatschappelijke harmonie. De Egyptische wet is van Europese oorsprong en ongeschikt voor Egyptenaren, houdt hij zijn dochter voor. Daarom hanteert de politie eigen wetten. Dochterlief kiest voor de opstand.

Hij ontwaakt uit zijn hasjiesj-verdoving

Het heilige vuur ontbrandt ook bij een aristocratische, ingedutte christelijke toneelspeler op leeftijd: alleen bijrolletjes gehad, rentenier, morsdood huwelijk, leuke huishoudster. Hij ontwaakt uit zijn hasjiesj-verdoving wanneer hij vanaf zijn balkon ziet hoe een demonstrant wordt doodgeschoten.

Jongeren hebben nog idealen. Een beginnende lerares krijgt mot met collega’s als ze een goede lesmethode ontwikkelt. Daarmee verpest ze de bijlessenmarkt. Bij oudere voormalige linkse activisten zijn de idealen er in een eerder leven uit geknuppeld. Dat lot trof de corrupte directeur van een cementfabriek, eens een bevlogen hervormer, die na een hels verblijf op het politiebureau besloot voortaan te buigen als het riet. De arbeiders bezetten zijn fabriek, onder leiding van de zoon van een oude strijdmakker. Vergeefs probeert hij de vurige jongeman te temmen.

Diens vriendin capituleert, zoals een generatie eerder de directeur. Ze is op het bureau net zo lang geslagen en verkracht totdat ze op bevel ‘ana wala haaga’ riep, ‘ik stel niets voor’. Ze wijkt uit naar Engeland. Ik wil wél iets voorstellen, schrijft ze haar vriend. In mijn eigen land lukt dat niet, hier wel. Een Duitse criticus vindt het boek te weinig politiek. Die begrijpt er echt niets van.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Lees ook:

De revolutie in Egypte veranderde het leven van Asmaa Abdelhamed (30) voorgoed: ‘Het heeft mij gemaakt tot wie ik ben’

Tien jaar geleden werd de Egyptische president Hosni Mubarak na dertig jaar presidentschap afgezet. Na een hoopvol begin kregen Egyptenaren een steviger dictatuur ervoor terug. Toch heeft de revolutie de persoonlijke levens van vele betrokkenen voor altijd veranderd. Zo brak voor Asmaa Abdelhamed de vrijheid door.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden