Minaret

In een totalitair systeem als dat van IS, ontbreekt ruimte voor individualiteit

Een IS-aanhanger zwaait met een vlag van de terroristische groepering in de Syrische stad Raqqa, 2014. Beeld REUTERS

Een vader kijkt met zijn zoontje gedwongen naar een onthoofding door IS. Het jongetje vraagt angstig: 'Gaan ze dat ook met ons doen?' Nee, zegt de vader, het is toneel en dat bloed is niet echt.

Tv-maker Sinan Can botste op deze anekdote toen hij door voormalig IS-gebied reisde, voor de documentaire 'In het spoor van IS'.

Het verhaal is nog ellendiger dan het lijkt. De vader wil zijn zoontje geruststellen en dan doet de waarheid er minder toe. Toch heeft hij, behalve ongelijk, ook gelijk. Hij heeft ongelijk, want natuurlijk is wat er voor hun ogen gebeurt werkelijkheid. Het is geen illusionistisch optreden van een lugubere goochelaar, er gaat echt iemand dood en dat bloed is geen bessensap. Maar die executie is ook een ritueel en dus toneelspel. En daarom heeft de vader onbedoeld toch gelijk. Iedereen speelt bij dat gruwelijke 'theateroptreden' zijn of haar rol perfect, tot in de kleinste bijzonderheden, en wel uit puur lijfsbehoud.

Mensen spelen altijd een rol. Als kinderen leren praten maken ze zich niet alleen woorden en zinsconstructies eigen, maar ook de bijbehorende gebaren, gezichtsuitdrukkingen en stembuigingen, die tevens groepskenmerken zijn. Want binnen een en dezelfde taal kan per regio of sociale groep of zelfs familie niet alleen het woordgebruik maar ook de non-verbale communicatie aanzienlijk verschillen. Hoe dan ook, de taalgebruiker speelt een toneelrol. Cultuur als spel, de historicus Johan Huizinga schreef er zijn boek 'Homo Ludens' over.

Hitler

Wie zich aansluit bij een extreme groep, of onder de tirannie van zo'n club probeert te overleven, ondergaat hetzelfde proces als een kind dat leert praten. Ook die persoon studeert, vaak zonder er zelf erg in te hebben, een toneelrol in, compleet met kostuums, passend taalgebruik, de juiste intonaties en lichaamstaal, al dan niet gehuicheld. De rol kan de regie zelfs overnemen. De acteur speelt dan niet langer de rol, maar de rol de acteur. In de Duitse film 'Der Untergang', over de laatste tien dagen van Hitler in de Berlijnse bunker, spelen acteurs Hitler en zijn metgezellen. Maar die uitgebeelde personages waren ook zelf, toen ze nog leefden en in die bunker bivakkeerden, volleerde acteurs. Als ze met de hakken klapten of lachten om een grap van Hitler, dan deden ook zij dat vlekkeloos zoals dat hoorde, tot in de details en waarschijnlijk beter dan de beroepsacteurs in die latere film.

Iedereen past zich minimaal gedeeltelijk aan bij zijn of haar omgeving. Dat verschijnsel heet conformisme. Maar in een normale samenleving blijft er ruimte voor individualiteit. Die ontbreekt in een totalitair systeem als dat van IS. En dus probeert iedereen zich bij het zien of plegen van die gruwelen op de voorgeschreven wijze te gedragen. Nou ja, voorgeschreven? Het is onbewuster, er is geen handleiding waarin al die verplichte stembuigingen, gebaren en blikken staan beschreven. Al doende leert men.

Voor geheime diensten is het een hele opgave. Als infiltrant moet je je de talloze codes van zo'n totalitaire subcultuur eigen maken, anders val je door de mand. Steeds de juiste woorden, stembuigingen en gebaren, alleen een supertalent lukt dat. En val nooit op een zwak moment terug in de codes van je eigen subcultuur of opvoeding, dat kan fataal zijn.

Ook bij een onthoofding moet het toneelspel van alle betrokkenen, zelfs het toekijkende publiek, volmaakt zijn. Wie uit de toon valt, speelt met zijn eigen leven.

Lees hier meer afleveringen van 'In de schaduw van de Minaret'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden