null Beeld
Beeld

In de schaduw van de minaretColumn

In de beeldenstorm is ook Atatürk in gevaar

Gaan er ook in Turkije standbeelden tuimelen? Zijn de talloze sculpturen en portretten van halfgod Atatürk, dwingend aanwezig in stad en land, in gevaar? Dreigt de bijna mythologische redder van de Turkse natie hetzelfde te overkomen als Lenin begin jaren negentig, later Saddam en nu al die op slavenhandel betrapte Europese en Amerikaanse sukkels op sokkels?

De sloop van Atatürk-beelden, tot recent pure heiligschennis, zou naadloos passen bij de zoveelste bekering van de nogal polygame Ayasofya. Morgen zal de eerste islamitische gebedsdienst sinds 1934 plaatsvinden in het wereldberoemde Unesco-monument in Istanbul, vanaf de zesde eeuw tot 1453 een kerk, vervolgens tot 1934 een moskee, daarna een seculier museum en nu dus weer een moskee.

Vooral de Grieks- en Russisch-orthodoxe wereld is boos, maar de knock­-out is voor de seculiere ‘Atatürkianen’. Erdogan kondigde de gebedsdienst twee weken geleden aan. Hij noemde Atatürk niet, toch was zijn toespraak een vlammend requisitoir tegen de ‘vader des vaderlands’, die in 1934 besloot van de Ayasofya een mu­seum te maken.

Toespraak Erdogan is een vlammend requisitoir tegen de ‘vader des vaderlands’

De hoogste bestuursrechters noemden onlangs die maatregel onwettig. Erdogan vond dat te soft, hij gebruikte het religieuze woord ‘haraam’, zeer zondig. Turkije is nu van een hemelse vloek bevrijd, legde hij uit. Volgens hem kun je, als je van de Ayasofia een museum maakt, hetzelfde doen met de Ka’bah in Mekka, de Al-Aqsamoskee in Jeruzalem en ook het Vaticaan. Algehele strekking: Atatürk brandt in de hel als een fakkel. Wat doe je dan met zijn even ongelovige standbeelden?

Atatürk was een potentaat die Turkije dwong te moderniseren. Hij haatte de islam. Na de Eerste Wereldoorlog redde hij Turkije door een Griekse invasiemacht te verslaan. Maar hij had zelf ook iets Grieks. Zijn mausoleum op een heuvel in Ankara doet denken aan een Griekse akropolis. Hij is geboren in Saloniki, nu Griekenland. Er ontstond rondom hem een pseudo-religie. Erdogans doelwit is vooral die cultus. De Ayasofya is de knuppel waarmee hij de dode Atatürk slaat.

Erdogan legde ook uit waarom de Ottomaanse Turken toen ze Istanbul in 1453 veroverden op de Byzantijnse christenen, het recht hadden de Ayasofya in bezit te nemen. De kathedraal was, zegt hij, een bouwval. Turkse restaurateurs behoedden het godshuis voor de ondergang. Zelfs de christelijke mozaïeken redden ze. Toegegeven, door er kalk over te smeren, maar toch. Atatürk maakte ze weer zichtbaar. Bij gebedsdiensten zullen ze bedekt worden.

Genoeg kerken, voor handjevol christenen dat er nog over is

Erdogan pochte dat er in Turkije voor christenen relatief meer kerken zijn dan er in Europa moskeeën zijn voor moslims. Kan kloppen. Een eeuw geleden zijn in Turkije een miljoen Syrisch-orthodoxe en Armeense christenen vermoord. Alle Griekse christenen zijn uit Anatolië verbannen. Voor het handjevol christenen dat er nog over is, zullen er inderdaad wel genoeg kerken zijn.

Overigens miste Spanje in 1934 een gouden kans om Atatürk namens Europa te belonen. Het had als tegengebaar ook van de beroemde moskee in Córdoba, sinds 1236 een christelijk bedehuis, een museum kunnen maken.

De Ayasofya blijft, of het nou een kerk, een moskee of een museum is, een juweel van christelijke architectuur. De ‘Mezquita’ van Córdoba is, welk geloof het gebouw nu ook mag belijden, een pronkstuk van islamitische bouwkunst. Helaas had Spanje een andere kopzorg in 1934: de dreigende burgeroorlog die Franco aan de macht zou brengen.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden