InterviewHeksenpad

In Brabant komt de heksenjacht tot leven, maar een heks een feminist noemen, ‘dat gaat te ver’

In Europa werden tussen 1560 en 1630 tussen de 50.000 en 60.000 mensen, meestal vrouwen, vermoord omdat ze iets met ‘hekserij’ van doen zouden hebben. Beeld
In Europa werden tussen 1560 en 1630 tussen de 50.000 en 60.000 mensen, meestal vrouwen, vermoord omdat ze iets met ‘hekserij’ van doen zouden hebben.Beeld

In de Brabantse Peel wordt met steun van zes gemeenten een heksenroute uitgezet van veertig kilometer, als herinnering aan de 25 heksen die in die regio werden vermoord.

Maaike van Houten

Johan Otten leeft als het ware tussen de heksen. In een week tijd werden in zijn eigen Brabantse dorpje Lierop eind zestiende eeuw maar liefst zeven vrouwen vermoord op de brandstapel: veroordeeld voor hekserij. “Ik las het in de archieven met stijgende verbazing én verontwaardiging”, zegt amateurhistoricus Otten. “Hoe is het mogelijk dat hier zo weinig van bekend is?”

Op deze grijze februari-ochtend staat oud-journalist Otten (70) bij de ruïnes van kasteel Cranendonck, twintig kilometer van zijn huis. Toch een gek idee, zegt hij, dat hier, in dit kasteel, een moeder en haar dochter de laatste avond doorbrachten voordat hen het lot trof van de brandstapel.

Het is het verhaal van Margriet Brycken en haar dochter Heylken, 12 jaar oud. Otten weet er inmiddels alles van. Hij schreef Duivelskwartier, een rijk geïllustreerd boek over heksen in de Peel. En hij is nu betrokken bij de voorbereidingen voor de heksenroute, de auto-, fiets- of wandeltocht van veertig kilometer langs markante plekken uit de heksengeschiedenis van dit deel van Brabant.

De tocht, die eind volgend jaar klaar moet zijn, gaat langs zes nog te maken kunstwerken, geïnspireerd op de heksenjacht. Als voorbeeld nemen de initiatiefnemers het in 2018 gerealiseerde project ‘11 Fonteinen’, een route langs elf door kunstenaars ontworpen fonteinen in Friese steden, die allemaal iets vertellen over de betreffende stad. Dat niveau en die uitstraling moet het geheel in Brabant ook krijgen.

Wereldwijde aandacht

Het Brabantse initiatief past in de wereldwijde aandacht, tot in de VS aan toe, voor de heksenvervolging. In Europa werden tussen 1560 en 1630 tussen de 50.000 tot 60.000 mensen vermoord, meest vrouwen. Nederland telde naar schatting 200 executies van vermeende heksen.

In kasteel Cranendonck in Noord-Brabant is momenteel onder de noemer #heksenjacht aandacht voor het verhaal van de vrouwen die hier als ‘heksen’ zijn vermoord.  Beeld
In kasteel Cranendonck in Noord-Brabant is momenteel onder de noemer #heksenjacht aandacht voor het verhaal van de vrouwen die hier als ‘heksen’ zijn vermoord.

In de Peel werden 25 vrouwen veroordeeld. Vrijwel allemaal eindigden ze op de brandstapel, één werd doodgemarteld, één pleegde zelfmoord – ook in kasteel Cranendonck, dat nog van de Oranjes is geweest. Koning Willem-Alexander is ook baron van Cranendonck – maar dat is een ander verhaal.

Margriet Brycken, echtgenote en moeder, had in Cranendonck een slechte naam, ze zou kunnen toveren. Margriet is die kwaadsprekerij zat en klaagt haar dorpsgenoten aan wegens smaad. In een mum van tijd keert zich dat tegen haar. Zij wordt beschuldigd de graanvoorraad met tovenarij te hebben bedorven. Ook haar dochter wordt opgepakt, zij zei óók dat ze kon toveren. “Een moeder en haar kind van 12, samen als heks verbrand. Dat is zo afschuwelijk dat het in de ‘canon’ van de heksenjacht wel een plaats mag krijgen”, vindt Otten.

null Beeld

De heksenvervolging vond plaats in een context van magie en bijgeloof, zegt Otten. De heksen werden gezien als een sekte, in de ban van de duivel, die ze ’s nachts op feesten troffen, er waren heksendansen en sekspartijen met de duivel. De deelnemers kenden elkaar, door er één op te pakken konden ook de namen van anderen, vaak na marteling, bekend worden.

Van dorp naar dorp

Na de moord op Margriet en Heylken volgden er ook in de Peel meer, het vuur trok van dorp naar dorp, ook twee notabele vrouwen uit Helmond werden beschuldigd. Daar is de poel bewaard gebleven waarin de ‘waterproef’ werd gedaan: wie zonk was onschuldig, wie bleef drijven was fout. De heksenroute maakt hier uiteraard een stop, net als in Asten, waar nog restanten van een kasteel te zien zijn dat deel uitmaakte van de geschiedenis van de heksenvervolging.

Helmond subsidieert het project, net als vijf andere betrokken gemeenten. Frans Kuppens, wethouder van Cranendonck, zit naar eigen zeggen ‘helemaal in het heksenverhaal’, hij was betrokken bij de expositie die nu staat opgesteld in villa Cranendonck.

De heksenroute Beeld
De heksenroute

“Het is een trieste geschiedenis, maar het is het waard die voor de toekomst in beeld te houden”, verklaart Kuppens waarom ook zijn gemeente de heksenroute financieel steunt. De CDA-wethouder prijst de koppeling die wordt gemaakt met de actualiteit: “Ook nu worden mensen buitengesloten, naming en shaming is een gevaar van alledag.”

En zit er in de Peel nog een rehabilitatie in voor de vervolgde heksen, zoals dat al is gebeurd in het Spaanse Catalonië, in Noorwegen en in Schotland? Wethouder Kuppens heeft daar nog niet aan gedacht, maar vindt het wel iets om te overwegen: “De machthebbers van toen hebben het gedaan, maar wij zijn het bestuur van nu. Ik pak het op.“

Doordenkend: zou de opening van de route misschien een goed moment zijn, en de koning de juiste persoon, ook vanwege zijn banden met Cranendonck? Johan Otten glundert – ja, dat zou een droomstart zijn van de heksenroute.

Heksen feministen?

Schrijfster Susan Smit, die zichzelf een heks noemt, ziet heksen als de eerste feministen: onafhankelijke, eigenwijze vrouwen die in hun eigen onderhoud voorzagen, zelfstandig nadachten en hun eigen weg gingen.

Johan Otten vindt het een mooi beeld, maar hij vond er in zijn onderzoek naar de heksenvervolging in de Peel geen enkel bewijs voor. Twee van de veertig verdachten waren man, de vermoorde vrouwen waren gemiddeld 55, vaak waren ze arm. “Het waren gewone dorpsbewoners”, zegt Otten. Meestal was de aanleiding een burenruzie, of een ander akkefietje dat niets van doen had met het gedrag van de vrouwen.

Voor Europa ligt dat net wat anders, zegt cultuurhistoricus Steije Hofhuis, die aan de Universiteit Utrecht promotie-onderzoek doet naar heksenvervolging. Heksen waren ook volgens hem geen feministen, maar hij ziet wel een verband tussen heksenvervolging en de ‘vrouwonvriendelijkheid’ van de samenleving van toen. “Vaak begonnen processen tegen dorpsbewoners die binnen hun eigen gemeenschap allang een reputatie hadden opgebouwd voor kwaadaardige magie”, zegt Hofhuis. “Het was niet totaal willekeurig wie zo’n reputatie kreeg. Vrouwen werden er sneller voor aangezien, oudere vrouwen ook – misschien simpelweg een bijproduct van het feit dat wie langer leeft ook langer een reputatie op kan bouwen.”

Het was dus naar het oordeel van Hofhuis geen toeval dat vrouwen sterk oververtegenwoordigd waren. Maar hij vindt het te ver gaan om te spreken van een ‘geïnstitutionaliseerde vrouwenmoord’, zoals de Catalaanse president Aragones de heksenvervolgingen noemt. Het Catalaanse parlement heeft alsnog gratie verleend aan vrouwen die vervolgd werden wegens hekserij. In het parlement van Schotland staat het eveneens op de agenda: daar wordt gesproken over een generaal pardon voor 3837 heksen die de dood vonden. En ook in Amerika is de heksengeschiedenis een onderwerp: daar kan Elizabeth Johnson, veroordeeld tijdens de heksenprocessen in Salem, eerherstel tegemoet zien, dankzij onderzoek van leerlingen van een middelbare school.

Magisch wereldbeeld

Hofhuis wijst erop dat zo’n twintig tot 25 procent van de heksen man was. Alleen al daarom, zegt de Utrechtse wetenschapper, was er van een ‘uitgekiende strategie’ om vrouwen uit de weg te ruimen geen sprake: “Dat is te modern en cynisch, en die verklaring neemt het religieus en magisch wereldbeeld van toen niet serieus genoeg.”

Ook het idee dat heksen werden vermoord door de kerk verwijst hij naar het rijk der fabelen: het waren meestal de wereldlijke autoriteiten die hen veroordeelden tot de brandstapel. Amateur-historicus Otten spreekt eveneens van een mythe: “In Peelland namen priesters en bisschoppen het juist vaak voor de vrouwen op”.

Susan Smit weerspreekt die bevindingen uit de praktijk niet, maar ze houdt in het algemeen vast aan haar idee dat de heksen ‘goedbeschouwd’ feministen waren.

Daarvoor verwijst ze naar Malleus Maleficarum, in de volksmond bekend als de Heksenhamer, een boek van twee Dominicanen uit 1486. Dat boek was, zegt ze, de basis van de vervolgingen. Het staat bol van ‘onversneden vrouwenhaat’. Vrouwen worden erin gedemoniseerd, zij waren gevoelig voor de verleidingen van de duivel. Hofhuis noemt dat ook, maar hij ziet het boek niet ‘als blauwdruk’ voor de heksenvervolgingen.

Overigens is Susan Smit wél heel blij met de heksenroute die in Brabant wordt opgezet. “Het is een prachtig initiatief. Het bevordert de bewustwording van wat er in de eigen omgeving in het verleden is gebeurd. Je kunt de geschiedenis pas collectief verwerken als je die onder ogen ziet.”

En het Brabantse heksenproject is niet het enige: de schrijfster ziet overal in het land initiatieven om de geschiedenis van de heksenvervolging weer tot leven te brengen. Ze noemt Gouda en Limbricht, de plaats van het laatste heksenproces, waar Smit een boek over schreef. Een museum hebben de heksen al: De Heksenwaag in Oudewater.

Lees ook:

Susan Smit: ‘Heksen waren de eerste feministen’

In een roman belicht Susan Smit het laatste heksenproces in wat nu Nederland is. ‘Vrouwen hebben nog steeds last van brandstapelangst.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden