Nederland. Amsterdam, 29-11-2019. Foto: Patrick Post. Filosofie repo: Op initiatief van Vrijheid van Amsterdam worden er stoeptegels geplaatst op plekken waar in de 17e eeuw beroemde filosofen hebben gewoon en gewerkt mer daarop hun mooiste quote. Beeld Patrick Post

Stoeptegels

In Amsterdam liggen de filosofen op straat

In de hoofdstad liggen citaattegels bij de woon- en werkplaatsen van zeventiende-eeuwse filosofen. Als herinnering aan het ontstaan van het vrije denken.

Achteloos lopen de drommen toeristen over de Westermarkt in Amsterdam. Ze zijn op weg naar het Anne Frank Huis, op de hoek met de Prinsengracht: voor de deur staat een lange rij mensen te koukleumen. Bijna niemand weet dat ze zojuist langs het huis van een van de beroemdste filosofen ooit zijn gewandeld.

Op Westermarkt nummer 6, in de schaduw van de Westerkerk, woonde in de zeventiende eeuw de Franse filosoof René Descartes, beroemd vanwege zijn uitspraak ‘Ik denk dus ik ben’. Aan zijn verblijf in de hoofdstad herinnerde tot nu toe slechts een kleine steen, hoog ingemetseld boven de ramen.

Initiatiefneemster Nanda van Bodegraven wilde iets doen aan relatieve onbekendheid van het verblijf van Descartes en zijn collega-filosofen in Amsterdam. Sinds gisteren liggen er daarom verspreid door Amsterdam negen stoeptegels van een reeks denkers die in de zeventiende eeuw in de hoofdstad verbleven: bij het huis van Descartes, maar ook bij de woon- en werkplaatsen van Spinoza, Thomas Hobbes en John Locke. Wandelaars kunnen met een audiotour van steen naar steen lopen, waarbij ze meer te weten komen over het leven en denken van de filosofen.

Amsterdam heeft bijgedragen aan het vrije denken

Op de stoeptegels staan bekende citaten van de filosofen. Trots kijkt Van Bodegraven, gekleed in windjack, spijkerbroek en sportschoe-nen, toe hoe de stratenmakers de steen voor het huis van Descartes in de grond leggen. “Ik vind het belangrijk dat mensen weten dat het zeventiende-eeuwse Amsterdam bij heeft gedragen aan het vrije, zelfstandige denken. De filosofie, de ratio, kreeg hier een belangrijke plaats naast religie. Dat vergeten we nog weleens.” Van Bodegraven legde haar idee voor aan een fonds van het Humanistisch Verbond, dat geld beschikbaar stelde. Ook de gemeente Amsterdam bleek gecharmeerd door het voorstel.

Als de steen is gelegd, spuiten de stratenmakers het zand weg met wat water. Zo verschijnt het wereldberoemde citaat van Descartes op het trottoir: ‘Ik denk dus ik ben’. En met de toevoeging: ‘Terwijl ik wilde menen dat alles onwaar is, besefte ik dat het noodzakelijk waar is dat ik, die dat dacht, iets ben.’ Dit citaat was van groot belang bij het terugdringen van religie, legt Van Bodegraven uit. “Descartes geloofde zelf nog wel in God, maar hij zette zijn eigen bestaan op de eerste plaats. Zijn eerste zekerheid was hijzelf, daarna kwam God pas. Daarmee heeft hij een hele stevige aanzet gegeven tot het humanisme, met de mens op het hoogste plan.”

De stad Amsterdam was in de zeventiende eeuw een plek waar filosofen relatief veel vrijheid hadden om te denken en schrijven wat ze wilden, helemaal in vergelijking met andere landen. Descartes kon in Amsterdam vrij publiceren. De Fransman was in Amsterdam overigens niet alleen bezig met filosoferen. In het huis aan de Westermarkt verwekte hij bij zijn dienstmeid Helena dochtertje Francine, dat op vijfjarige leeftijd overleed.

Lees ook: Eerherstel voor een radicaal redelijke denker

De Verlichtingsdenker Adriaan Koerbagh vond dat kennis beschikbaar moest zijn voor iedereen. Hij kon zijn ideeën echter nooit verspreiden. Een tentoonstelling in het Spinozahuis biedt hem nu een podium.

Welke kleur had de Gouden Eeuw?

Het Amsterdam Museum schrapt de term Gouden Eeuw, om inclusief te worden. Wat vinden betrokkenen? ‘Je moet naar jezelf durven kijken.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden