null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnWelmoed Vlieger

‘Ik wil dat jij bent.’ Simpele woorden die de kern van vrijheid raken

‘Ik wil dat jij bent.’ Deze aan de kerkvader Augustinus toegeschreven woorden echoën door in Het leven van de geest, het laatste en onvoltooide werk van de Duits-Joodse politiek denker Hannah Arendt (1906-1975), dat onlangs verscheen. Zij analyseert hierin de mogelijkheden van de menselijke geest: denken, willen en oordelen. Wat mij bovenal fascineert zijn haar reflecties op de ‘gedachteloosheid’ waarin de belangeloze liefde – dit eenvoudige ‘ik wil dat jij bent’ – verdwijnt.

Arendt, die in haar jonge jaren een proefschrift over het liefdesbegrip bij Augustinus schreef, zag de gedachteloosheid niet alleen naar voren komen in de totalitaire regimes, maar als iets dat in de westerse cultuur steeds opnieuw de kop opsteekt. Niet in een slechte wil of een morele verdorvenheid, maar in de gedachteloosheid herkende zij de wortels van het kwaad. Dit inzicht leverde haar felle kritiek op, maar ik denk dat zij een punt heeft dat ook in onze tijd om aandacht vraagt. Ligt het gevaar van gedachteloosheid niet voor ieder van ons op de loer?

Wie zich overgeeft aan gedachteloosheid, offert de vrijheid op, het geweten, de innerlijke dialoog die een mens doet samenvallen met zichzelf en die juist zo een kritische distantie schept die nodig is om in oprechtheid te kunnen denken en handelen. Het is de gedachteloosheid die, zo observeert Arendt, het kritisch denken en het vermogen om te oordelen in de verdrukking brengt. Juist dan, als alle tegengeluiden in de kiem zijn gesmoord, kan het fundamenteel misgaan.

Zonder kritische distantie beland je bij de toeslagenaffaire

Zodra kritiek als gebrek aan loyaliteit wordt gezien is er geen sprake meer van werkelijk handelen, maar van gedachteloos uitvoeren van regels, protocollen, bevelen. In de toeslagenaffaire is dit mechanisme, op verschillende niveaus, pijnlijk scherp naar voren gekomen.

Dat de boel vreselijk ontspoorde en onschuldige mensen vermalen werden door een onrechtmatig handelende overheid, werd lange tijd onvoldoende erkend en opgemerkt. Signalen kwamen niet door of strandden in eindeloze overleggen tussen de ministeries van financiën en sociale zaken en werkgelegenheid. Op cruciale momenten, waarop zowel voor de politieke als de ambtelijke top de signalen inmiddels wel duidelijk waren (zoals het rapport van de commissie-Van Dam laat zien) werd niet gehandeld.

De patronen in de toeslagenaffaire staan niet op zichzelf, maar doen zich in andere dossiers en op andere gebieden eveneens voor. Natuurlijk spelen er bij het ontstaan van deze patronen allerhande factoren mee, maar het gebrek aan kritische distantie, die nodig is om achter de cijfers, regels en protocollen steeds ook de mens te blijven zien, is daar zeker één van.

Niet routineus, maar vrij handelen

Augustinus bracht dit zien van de naaste terug tot die simpele woorden: ‘Ik wil dat jij bent.’ Zo spreekt de liefde die niet op zichzelf maar op de ander is gericht. Het spoort aan tot een handelen dat niet routineus of geesteloos, maar dat vrij is.

Juist dit is volgens Arendt de essentie van politiek handelen: de verwezenlijking van deze vrijheid in de publieke ruimte. Zo is het mogelijk om destructieve mechanismen en patronen te doorbreken en een nieuw begin te maken.

Juist in deze tijd, waarin de roep om een andere bestuurscultuur zo groot is, kunnen denkers als Arendt en Augustinus denk ik waardevolle richtingwijzers zijn. Alleen al vanwege die ene uitspraak: ‘Ik wil dat jij bent.’

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden