Digitaal kunstfestival

‘Ik hield interviews met mezelf’: een nieuw geluid uit het Midden-Oosten

Strategy of Beautification-3 van Sarah Amrani op het festival New Radicalism in Rotterdam.Beeld Sarah Amrani

Donderdag gaat het vierdaagse digitale kunstfestival New Radicalism van start. We spraken de vier curatoren, die het gesprek tussen Oost en West willen openbreken door het eenzijdige beeld van het Midden-Oosten bij te stellen. 

Ibrahim Nehme (34) uit Libanon

Ibrahim Nehme.

Zijn tijdschrift The Outpost begon hij vanuit een café. Nehme hing een grote kaart van de stad op en nodigde mensen uit om een verhaal te komen vertellen over een plek op die kaart. “Zo werd het een kaart van de collectieve verbeelding van de stad. Er sprak hoop uit, zelfvertrouwen.”

Het mondde uit in ‘het magazine van de mogelijkheden’, een uitgave op het snijvlak van journalistiek, activisme en creatieve expressie. “Je hoeft maar naar het nieuws te kijken en je ziet de associaties: oorlog, achterlijkheid en verslagenheid. Dat is het beeld van het Midden-Oosten in het Westen. Een narratief dat continu herhaald wordt en dat mensen naar beneden trekt. Ik wilde mensen optillen, verheffen.”

Hij is nog vol van de geest van de revolutie die Libanon in oktober op zijn kop zette. “Ik heb nog nooit zoiets gezien. Ongelooflijk. Op een van de eerste dagen liepen we naar een oude, verlaten cinema, en die bleek helemaal overgenomen te zijn. Er waren filmvertoningen, graffiti op de muren, de universiteit gaf er gratis les. Muziek steeg op uit een draagbare speler. Kinderen waren met hun telefoon en stukken papier in de weer om gedichten op de muren te projecteren. Zo krachtig. Mijn hart stopte bijna.”

Het politieke systeem in Libanon zet mensen tegenover elkaar op basis van hun religie, zegt Nehme. “Dat viel weg toen iedereen de straat op ging, samen, tegen het hele establishment, omdat er een ontwaken was: mensen hadden plots door dat ze gehypnotiseerd werden. Ik denk dat de digitale cultuur, waar mensen elkaar toch veel sneller tegenkomen, hier de weg voor bereid heeft.”

Inmiddels werkt hij aan een tijdschrift over dans – ook een essentieel onderdeel van de revolutie in oktober. “Je kunt muziek en vreugde inzetten als verzet tegen een repressief systeem. Zo maak je een plek vrij voor andere identiteiten: de queer-cultuur, gemarginaliseerde mensen. En ook de kwestie Oost en West, die zo tegenover elkaar gepositioneerd zijn, kan veranderen door de kracht van kunst en verhalen. Dat is een van de doelen van dit kunstfestival, om de plek ertussen op te vullen. Zodat er een gesprek kan ontstaan.”

New Radicalism

Het vierdaagse kunstfestival New Radicalism vindt plaats tijdens Art Rotterdam Week, vandaag tot en met zondag in Rotterdam-Noord. Er zijn tentoonstellingen, pop-up shows, foto-exposities, open ateliers en ­verschillende ­kunstbeurzen.

Meer informatie: artrotterdamweek.com.

Khalid Abdel-Hadi (29) uit Jordanië

Khalid Abdel-Hadi.

Hij begon een eigen magazine voor lhbt-emancipatie en feminisme, My Kali. Dat was in 2007, gedurende zijn middelbareschooltijd in de Jordaanse hoofdstad Amman, vertelt hij. “Ik wilde als vijftien­jarige over deze thema’s eigenlijk voor andere platforms schrijven , maar ze weigerden mijn stukken. Daarom ben ik voor mezelf begonnen. Vanuit een heel persoonlijke invalshoek. Ik wachtte niet tot mensen naar me toekwamen. Ik zette mezelf op de cover en hield interviews met mezelf – een vorm van expressie.”

“Ik leefde in een beperkte omgeving, uitgaan kon niet. Mijn ouders lieten me vallen, omdat ze bepaalde vrienden niet oké vonden. Al was ik aan het rebelleren, lange tijd kende ik geen fysieke plaatsen waar je met gelijkgestemden of queers kon samenzijn. Dankzij internet vond ik die op een gegeven moment wel, en ben ik zelf zo’n plaats gaan maken, maar dan online.”

My Kali is behalve een magazine ook een digitaal platform dat in het hele Midden-Oosten en heel Noord-Afrika gevolgd wordt. Het publiceerde bijvoorbeeld een interview met een Jordaanse islamitische geleerde die uit de kast kwam en vertelt over de keer dat hij seks had in een moskee. “We belichten een persoon, werk of verhaal. Dat affirmeren we. Kunst gebruiken we als medium en taal.”

Een werk van Mous Lamrabat.Beeld Mous Lamrabat

Toen ze in 2016 in het Arabisch gingen publiceren, stuitten ze op grote problemen. Het magazine is verboden of geblokkeerd in Gaza, Qatar en Jordanië. Maar Khalid ziet dat er ook dingen ten goede veranderen. “Als media dehumaniserende artikelen over de lhbt-gemeenschap plaatsten, zonder hoor en wederhoor, dan ging tot voor kort niemand daartegenin. Nu doen mensen dat wel, ook door de reactiemogelijkheid op sociale media.”

Voor het festival heeft hij werk gekozen van drie feministische artiesten; een van hen is queer. Hun werk is een digitale vorm van storytelling. “Een van onze doelen is het documenteren van verhalen van queer mensen. Tot dusver is onze geschiedenis louter geschreven door mannen die de prestaties van andere mannen beschrijven. Alles wat online komt heeft het eeuwige leven. Wij maken onszelf dus op onze eigen manier onsterfelijk.”

Nouha Ben Yebdri (31) uit Tanger

Nouha Ben Yebdri.

Van het gezelschap is Ben Yebdri de enige die ook in het dagelijks leven curator is. Ze werkt in Tanger. Haar studie kunst­geschiedenis en management deed ze in Madrid, maar toch ging ze weer in Marokko werken. “Hier in Europa was het destijds crisis en het was net na de Arabische lente. Het voelde alsof daar meer ruimte was. Ik wilde graag iets doen met de kritische contemporaine kunstvormen die uit de revolutie waren ontsproten. Zodat ik ook een bijdrage kon leveren.”

Voor Ben Yebdri liggen kunst en maatschappijkritiek in elkaars verlengde. “De kunstenaar is iemand met een boodschap.”

Ze klapt haar laptop open om haar ­favoriete onderdeel van het festival te ­laten zien. Op haar aanraden is een installatie opgenomen van de Marokkaanse kunstenares Randa Maroufi. Het gaat over het schilderij ‘De oorsprong van de wereld’, van Gustave Courbet, waarop het naakte onderlichaam van een vrouw te zien is. “Maroufi is met haar omgeving gesprekken begonnen over dit kunstwerk, door het plaatje ervan naar mensen te ­appen”, vertelt Ben Yebdri.

Hun reacties heeft ze opgenomen in geluidsfragmenten. Daarvan heeft ze vervolgens een compilatie gemaakt van bijna negen minuten. Op de laptop komt een citaat langs van Maroufi’s moeder – die zegt dat haar eigen kinder­tekeningen van haar genitaliën nog beter waren dan dit kunstwerk.

Naast geestige conversaties ontstaan zo ook heel sociaal en politiek geëngageerde gesprekken over Courbets meesterwerk, zegt Ben Yebdri. “Ze geeft op deze manier een stem aan haar omgeving. Dat is interessant, want de kunstwereld is vaak heel gesloten, zeker voor een bepaald publiek. Het idee is toch dat de kunstenaars en de mensen die tentoonstellingen maken alles weten, terwijl de bezoeker niets weet. Ze laat op een mooie manier zien dat dat niet klopt.”

Dat sluit ook aan op de wijze waarop Ben Yebdri naar haar vak kijkt. “Ik denk dat curator zijn vroeger ging over het zorgen voor de objecten. Nu gaat het meer over het zorgen voor de ander. Zo gaat de kunstscene steeds meer open voor het menselijke.”

Sofiane Si Merabet (38) uit Dubai

Sofiane Si Merabet.

Hij is vooral bekend als het gezicht van The Confused Arab, een instagram­account en online platform waarop kunstzinnige beelden en educatieve teksten elkaar afwisselen. Die teksten kunnen over van alles gaan, maar raken vaak aan het geloof en aan de geschiedenis van het Midden-Oosten en Noord-Afrika. “Dus niet van ‘de Arabische cultuur’ of ‘de islamitische cultuur’, hè? Ik spreek bewust altijd van Arabische en islamitische culturen, in meervoud. Er is niet één cultuur, er is veel diversiteit.”

Nostalgie is een term waarmee hij momenteel veel bezig is. “Wij zijn daarmee opgegroeid, met het idee dat vroeger alles beter was. Vroeger, ja, vóór de migratie en de politieke conflicten. Ik wil dat idee ter discussie stellen – want hoe ga je met zo’n instelling een toekomst bouwen? Maar ik zie ook de waarde van nostalgie voor de toekomst. Als je mensen vraagt: wat zou je meebrengen naar Mars? Dan komen ze met dingen als foto’s en liederen. Zo zie je dat denken over de toekomst, of het bouwen daaraan, altijd door nostalgie geïnspireerd is.”

Si Merabet groeide op in Frankrijk, heeft een Algerijnse achtergrond, en woont nu zo’n tien jaar in Dubai. “Ik ben in het midden van alle verhitte debatten weggegaan uit Europa – van de Golfoorlog, naar 9/11, en vervolgens de opkomst van IS en de aanslagen in Frankrijk, het hield niet op. Maar ik zie mezelf niet als een culturele vluchteling.”

'Middle east to the world' van Ali Al Shehabi. Beeld Ali Al Shehabi

Een van de kunstenaars van wie hij werk heeft uitgekozen voor het festival is de Bahreinse fotograaf Ali Al Shehabi. “Hij toont een heel andere kant van de Golfstaten. Je bent misschien geneigd ­alleen aan geld te denken, maar hij laat hun fragiliteit zien.”

Laatst postte hij op Instagram een ­foto die hij had gemaakt op reis naar de pelgrimsstad Medina, van een echtpaar dat hem ontroerde. “De vrouw droeg een gezichtssluier, wat meteen tot discussie leidde: sommige mensen konden zich niet voorstellen dat er liefde tussen die twee was, omdat ze ervan uitgingen dat zij onderdrukt wordt. Ik ben blij als dit soort discussies ontstaan. We hebben verschillende stemmen – dat is waarom we hier zijn, dat is de schoonheid ervan.”

Lees ook:

Meer vrijheid voor vrouwen in Saudi-Arabië, of toch niet?

Heel voorzichtig krijgen Saudische vrouwen meer vrijheden, ziet Midden-Oostendeskundige Annemarie van Geel. Of die trend doorzet, is onzeker want de regering verstevigt haar greep op het land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden