InterviewBisschop Jan Hendriks

‘Ik ben fan: deze paus is pastoraal en missionair’

Bisschop Jan Hendriks: ‘Als de coronatijd ons iets heeft geleerd, is het hoe belangrijk nabijheid is’.Beeld Patrick Post

Jan Hendriks is sinds 1 juni bisschop van Haarlem-Amsterdam. Hij wil dat de kerk zichtbaarder wordt in de samenleving. Maar hoe doe je dat als je minder geld hebt en de kudde gelovigen almaar kleiner wordt?

De nieuwe bisschop van Haarlem-Amsterdam woont in de pastorie van zijn kathedraal waarvan de mintgroene koepel moeite lijkt te doen om de hemel aan te raken. De bisschop doet zelf open en leidt de verslaggever door de donkere gangen van de pastorie. Aan de muur hangen schilderijen van geestelijken uit een tijd dat het gezag van de kerk nog vanzelfsprekend was en een bisschopsbenoeming voorpaginanieuws was voor de toen nog bestaande rooms-katholieke pers.

Nu vond de machtswisseling in het bisdom dat Noord-Holland, Texel en een deel van Flevoland beslaat, bijna geruisloos plaats. Dat lag deels aan het coronavirus waardoor een feestelijke inbezitneming van bisschoppelijke zetel er niet in zat, maar ook aan het feit dat Jan Hendriks (65) al in december 2018 door paus Franciscus tot co-adjutor van het bisdom was benoemd. Als de met een slechte gezondheid kampende bisschop Jos Punt zou aftreden, zou Hendriks hem automatisch opvolgen. Daar kwam bij dat de bisschop geen onbekende is voor de gelovigen van het bisdom. Als hulpbisschop en vicaris-generaal had hij al steeds meer taken van Punt overgenomen. Nu heeft Hendriks het alleen voor het zeggen.

“Daar leg ik zeker niet de nadruk op. We doen het in dit bisdom samen”, zegt Hendriks in zijn zitkamer waar het gesprek plaatsvindt. Om hem heen veel boeken en ook foto’s met de huidige paus en diens voorganger. “Ik heb geen enkele negatieve reactie gehad op mijn benoeming”, zegt Hendriks. “Dat is heel prettig.” Hendriks weet ook dat zijn bisdom jarenlang geassocieerd werd met gedoe en gekrakeel. Het bisdomblad heette dan wel ‘Samen Kerk’, maar hoe die kerk eruit moest zien daar verschilden de meningen over.

Rome-getrouwe katholieken stonden tegenover een grote groep progressieve gelovigen die dachten dat de toekomst van de kerk aan hen was en aan hun vooruitstrevende ideeën.

Uw voorganger, bisschop Punt, heeft in een toespraak bij zijn afscheid gezegd dat tijdens de jaren dat hij bisschop was, de polarisatie in het bisdom is afgenomen en er een nieuwe saamhorigheid is gegroeid. Is het niet ook zo dat veel gelovigen gewoon hebben afgehaakt omdat de kerk waarvan zij lang droomden met gewone gelovigen die voorgaan in vieringen en een grote rol voor de vrouw, er niet is gekomen?

“Dat geluid hoor ik nu alleen nog maar van hoogbejaarde mensen. Bij jongeren kom ik dit eigenlijk niet meer tegen. Ik vind wel dat we vrouwen een duidelijker plaats moeten geven in de kerk. Net vandaag begint er een nieuw iemand op het bisdom en dat is een vrouw.”

U heeft een brief geschreven aan de gelovigen van het bisdom waarin u een aantal speerpunten noemt waarop u wilt inzetten. Een daarvan is jongeren en jonge gezinnen. Hoe gaat u ervoor zorgen dat zij zich iets aantrekken van een kerk die zij toch in grote meerderheid links laten liggen?

“Voor jongeren is het best wel lastig een setting te vinden waar zij iets meer van hun geloof te weten kunnen komen, waarin katholiek zijn een beetje normaal is. Het gaat er bij ons om zulke settingen te creëren. Dat doen we bijvoorbeeld door het organiseren van dagen voor jonge gezinnen. Verder vind ik het belangrijk dat we als kerk zichtbaar zijn. De mensen moeten weten dat we er zijn. Als de coronatijd ons als kerk iets heeft geleerd, is het hoe belangrijk nabijheid is. Ik zelf zat wat vaker alleen thuis dan daarvoor. Op een gegeven moment ben ik priesters gaan bellen, gewoon om te vragen hoe het met ze ging en wat ze om hen heen hoorden. Dat werd enorm op prijs gesteld.”

Het gesprek komt al snel op paus Franciscus. “Ik heb van anderen begrepen dat hij me kende en wilde dat ik hier bisschop werd.”

Bent u een fan van paus Franciscus?

“Jazeker. Ik zou de insteek van deze paus willen typeren als wezenlijk pastoraal en missionair.”

De huidige paus staat onder druk van een kleine, maar luidruchtige minderheid in de kerk die vindt dat hij te veel onduidelijkheid laat bestaan over de leer van de kerk. Kardinaal Eijk verweet de paus in deze krant dat hij voor verwarring zorgt over de vraag of hertrouwd gescheidenen nu wel of niet te communie mogen. Bent u dat met hem eens?

“Ik vind dat er geen verwarring heerst. Het gaat om de weg die iedereen met de Heer gaat. Hoe je als priester iemand kunt helpen daarin vooruit te gaan en genezing te vinden voor wat er in het verleden is gebeurd. Ik doe niets af aan wat de kerk leert over het huwelijk, maar ik wil ook niet bekendstaan als een politieagent. We moeten als kerk niet alleen verkondigen wat niet mag, maar voor alles de vreugde van het evangelie vooropstellen”

U wilt als bisdom in het spoor van de paus missionair zijn, zichtbaar in de samenleving. Hoe gaat u dat doen met een organisatie die almaar kleiner wordt, terwijl u zo veel wilt?

“We lopen tegen grenzen op, dat klopt. We kiezen als bisdom een paar projecten en daar gaan we voor. Zo hebben we ‘The Missionary School’ opgezet. Daar leren jongeren om zelf een project te ontwikkelen waardoor parochies meer mensen naar de kerk kunnen trekken. Volgende week is de ‘pitchavond’ waar de verschillende projecten worden gepresenteerd en de parochies kunnen daar dan op intekenen. Het zijn kleine stappen, maar ik heb er veel vertrouwen in.”

Hoort bij een kerk die meer zichtbaar is, een bisschop bij die zich mengt in het maatschappelijk debat?

“Op zich wel. Maar ik moet wel aan mijn competenties denken.”

Hoe bedoelt u dat?

“Ik moet me niet in politieke debatten mengen.”

Wat mij opvalt is dat u zich als Nederlandse bisschoppenconferentie – in tegenstelling tot bijvoorbeeld uw Amerikaanse collega’s – weinig mengt in maatschappelijke discussies. Waarom eigenlijk niet?

“Er zijn wel verklaringen geweest van de Nederlandse bisschoppen over bepaalde zaken, zoals over migratie en vluchtelingen.”

U vergaderde als bisschoppen in de week dat Nederland op z’n kop stond vanwege de anti-racismedemonstraties. Er kwam geen verklaring. Ook over de klimaatdiscussie zweeg de bisschoppenconferentie.

“Ik heb over die onderwerpen zelf wel eens iets gezegd en dat geldt ook voor andere bisschoppen. U moet weten dat de bisschoppenconferentie een overlegorgaan is van bisschoppen die voor de rest zelfstandig zijn. Namens de conferentie spreekt de voorzitter, bisschop Van den Hende van Rotterdam, en verder kardinaal Eijk alleen met instemming van de andere bisschoppen. U zou aan hen moeten vragen waarom ze niet vaker iets van zich laten horen.”

Ik vraag het aan u. U kent ze. U vergadert met ze. Waarom zijn de bisschoppen zo terughoudend?

“Dat weet ik niet. Als het om racisme gaat, is in ieder geval de vraag niet aan de orde geweest of wij met een verklaring moesten komen.”

Meer wil hij er niet over zeggen. Het is duidelijk dat Jan Hendriks liever praat over de plannen die hij met zijn bisdom heeft. Over de inzet van buitenlandse priesters (‘Dat gaat eigenlijk bijna altijd goed’), over kerksluitingen waarover in het bisdom Haarlem-Amsterdam zelden ophef lijkt te ontstaan (‘Wij stellen als bisdomleiding criteria, maar laten veel aan de plaatselijke gemeenschappen over’) en over zijn droom dat paus Franciscus nog eens zijn bisdom bezoekt. Zeven jaar geleden leek het daar van te komen. Bisschop Punt nodigde samen met Hendriks de paus uit voor een bezoek aan ons land, om precies te zijn aan Amsterdam. Franciscus was enthousiast, maar kwam nooit naar Nederland.

Waarom is dat bezoek eigenlijk niet doorgegaan?

“Franciscus wilde graag komen. Een paus komt alleen op bezoek als de plaatselijke bisschoppen hem gezamenlijk uitnodigen en ook de burgerlijke autoriteiten ermee akkoord zijn. Dat laatste was het geval, maar als bisschoppenconferentie zijn we het niet eens geworden over een gezamenlijke uitnodiging. De vorm waarin het pausbezoek gegoten was – een eendaags bezoek aan Amsterdam – zagen sommige van mijn collega’s niet zitten. Heel jammer.”

Vindt u het nog altijd een goed idee om paus Franciscus uit te nodigen?

“Zeker, maar ik zal zelf geen actie meer ondernemen. De bisschoppenconferentie moet hem uitnodigen. Maar ik zou het echt een goed idee vinden. Amsterdam is zo’n beetje de enige Europese hoofdstad die nog nooit door een paus is bezocht. Bovendien denk ik dat de paus nog altijd zeer geïnteresseerd is in een dergelijk bezoek , omdat Amsterdam in zijn ogen deel uitmaakt van wat hij als de periferie beschouwt. Net als het vluchtelingeneiland Lampedusa, waar ooit zijn eerste reis naartoe ging.”

Vorig jaar vierde u het feit dat u veertig jaar geleden tot priester werd gewijd. Wat waren toen uw idealen?

“Niet anders als nu: mijn leven geven aan Christus. Alleen is in de loop van jaren de band met Maria, de moeder van God, veel sterker geworden. Het is echt een relatie van een moeder en haar zoon.”

Heeft Maria het goed voor het met het bisdom Haarlem- Amsterdam?

“Daarover kan geen twijfel bestaan. Net als met de rest van de wereld.”

Lees ook:

Nederlandse bisschoppen schamen zich voor misbruikschandalen

De Nederlandse bisschoppen delen in de pijn en schaamte die veel van hun gelovigen voelen na de recente misbruikschandalen in de rooms-katholieke kerk. In een verklaring benadrukken ze nog maar eens elk misbruik te veroordelen, waar dit ook gepleegd wordt en dan vooral misbruik in hun eigen kerk. 

Je zou het bijna vergeten, maar de paus leidt nog altijd een kerk

Paus Franciscus is nadrukkelijk aanwezig tijdens de coronacrisis. Ondertussen neemt onder progressieve katholieken heel voorzichtig het gemor toe. Ze zijn bang dat deze hervormingspaus in alles wat hij doet één ding vergeet: hervormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden