Recensie Filosofie

Iedereen kan in deze tijd wel een lesje retoriek gebruiken

De handen van Cicero; retorische antwoorden op de retoriek van onze tijd
Coen Simon (red.) en anderen
Historische Uitgeverij, 144 blz. € 20
★★★☆☆ 

De auteur(s)

Coen Simon (1972), de samensteller van deze essaybundel, is filosoof en publicist. Hij schreef voor onder meer Trouw, NRC Handelsblad, De Correspondent en Filosofie Magazine en publiceerde verschillende boeken, waaronder ‘Een stok om mee te denken’ (2014) en ‘Er zit een gat in’ (2016), een filosofieboek voor kinderen. In 2012 won hij de Socrates Wisselbeker met ‘En toen wisten wij alles’, een pleidooi tegen de verwetenschappelijking van ons denken. Samen met Frank Meester is Simon initiator van de essay-reeks ‘Nieuw Licht’.

Naast het essay van Coen Simon vind je in dit boek bijdragen van onder anderen politiek filosofe Eva Groen-Reijman, advocaten Gerard Spong en Liesbeth Zegveld, journalist en schrijver Arjen van Veelen, jurist en econoom Heleen Mees en schrijver Arnon Grunberg.

De aanleiding

“Mondigheid kenmerkt ons tijdsgewricht”, stelt Simon in de inleiding. Doordat zoveel deskundigen in de media aan het woord komen, weten we bovendien niet meer wie te geloven of vertrouwen, met een ‘autoriteitscrisis’ tot gevolg. Om deze dubbele kwestie – de eis tot mondigheid én de autoriteitscrisis – te lijf te gaan, acht Simon het verstandig een beroep te doen op de retorica, de leer van het (openbaar) spreken. De retorica kan ons helpen, “omdat macht over het woord eenieder in staat stelt de woorden en de daden te wegen of te doorzien van hen die publiek het woord voeren”. Als we beter weten hoe woorden werken, zullen we minder gemakkelijk worden misleid en worden we zelf wellicht ook eerder gehoord, boven al het publieke ­tumult uit.

Het boek

De bundel bestaat uit veertien korte essays die direct of indirect ­betrekking hebben op het overkoepelende thema. Essayist Bas Heijne opent met een bespiegeling over de ‘taal van de rancune [...] heers- en wraakzucht’ en analyseert de retorische middelen van Forum voor de Democratie. Daarbij put hij uit een essay over nationaalsocialisme door cultuur- en literatuurcriticus Menno ter Braak (1902-1940). Journalist Jan Kuitenbrouwer ­bestudeert onze taal op woord­niveau en gaat in op een van de pijlers van de retorica, namelijk kairos, ofwel ‘het juiste woord op het juiste tijdstip’. (De andere pijlers zijn ethos (’gezag’), pathos (‘gevoel’) en logos (‘woordkeus’.) Voorbeelden van kairos: Ad Melkert had het over ‘werkenden in de zorg’, Pim Fortuyn sprak eenvoudigweg van ‘verpleegsters’ en bereikte zijn publiek wél. Na de catastrofale zeebeving in de Indische Oceaan in 2004, die meer dan 200.000 slachtoffers eiste, vergeleek Wilders immigratie met een ‘tsunami’; een vergelijking die vóór die zeebeving geen of weinig effect zou hebben gehad. Kortom: het juiste woord, op het juiste tijdstip. 

Simon zelf bespreekt de schaamte, Arnon Grunberg de ­(retorica van) de liefde en Heleen Mees laat zien hoe zwijgen ons ­medeplichtig kan maken aan sociaal onrecht.

Redenen om dit boek niet te lezen

De vrij eenzijdige aandacht voor het (gesproken) woord beperkt de thematiek, ondanks de grote hoeveelheid perspectieven. Want wat is nu werkelijk ‘de retoriek van ­onze tijd’? Hebben we woorden ­nodig om publiekelijk te overtuigen? Het beeld is, in tijden van ­Instagram, deep fakes en YouTube-algoritmen die radicalisering in de hand werken, een retorisch middel dat niet onbesproken kan blijven. Het wordt (al eeuwen) ingezet om ons te sturen en manipuleren en is misschien wel effectiever dan het woord. 

De essays richten zich bovendien heel duidelijk op de sferen van de politiek en rechtspraak: Donald Trump, Wilders en Baudet komen daarbij voorbij, maar Greta Thunberg opvallend genoeg niet. En hoe zit het met de retoriek van de commercie? Die is toch niet onbelangrijk in een consumptiemaatschappij. Eén Nike-campagne met een atlete met hoofddoek, of ‘plus-sized’-model is wellicht invloedrijker dan alle Sire-campagnes en woorden van goedbedoelende politici bij elkaar.

Redenen om dit boek wel te lezen

De essays zijn onderhoudend en kundig geschreven. Door hun lengte laten ze zich gemakkelijk even tussendoor lezen en dat past, ­bedoeld of onbedoeld, juist wel goed in onze tijd.

Lees ook: 

Schaam je! (daar hoef je je niet voor te schamen)

Coen Simons essay in de bundel ‘De handen van Cicero’ gaat in op de retoriek van de schaamte. Is schaamte de basis van deugdzaamheid? 

Filosoof Edith Hall raadt je aan Aristoteles te lezen

De oude Griek vindt dat iedereen iets moet weten van retorica. “Aristoteles ziet retorica gewoon als een vaardigheid, net als schepen bouwen, koken of tuinieren.” 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden