null Beeld

ColumnWelmoed Vlieger

Ieder lijkt gevangen in zijn eigen gelijk, niet alleen in de pandemie, maar ook daarbuiten

Sommige boeken gaan dwars door alle tijden heen. Ze werpen een nieuw licht op een vaak chaotische en donkere wereld en dringen door in de diepste dimensies van het bestaan. Zo’n boek is ook Schuld en boete (tegenwoordig vertaald als Misdaad en straf) van Dostojevski.

Misschien kent u het plot wel. Een jongeman, arm maar intelligent, studerend in Sint-Petersburg, verbeeldt zich dat hij een Napoleon kan zijn. Daarvoor heeft deze Raskolnikov niet alleen geld nodig, om een eerste aanloop naar een grootse toekomst te doen, maar vooral ook onverbiddelijke moed. De moed om door ramen en ruiten te gaan en zich niet te laten afschrikken door kleinzielige moraal. Wat teer en armetierig is, mag deze kracht en grootsheid niet in de weg staan.

Een woekeraarster staat hem toch in de weg en Raskolnikov doodt haar met een bijl, evenals een vriendin die zich toevallig bij haar ophoudt. Toch blijft hij na zijn arrestatie en tot in zijn gevangenschap aan zijn grootse idee vasthouden. Hij zou willen dat hij berouw had, dat hij wroeging voelde, want dan kon hij – daar in de strafkolonie in Siberië – in elk geval nog de hartstocht opbrengen om zichzelf om te brengen. Maar zijn leven is nu dof en onverschillig, met een permanent schrijnend gevoel van mislukking.

Zelfs de onschuldige jonge vrouw en christen Sofja, die met hem is meegereisd en hem ondersteunt, laat hem in essentie koud. Dan wordt Raskolnikov ziek. In zijn miserabele toestand droomt hij van een pandemie die de wereld verovert en die iedereen treft. Mensen worden niet alleen fysiek ziek, maar vooral mentaal. Ieder denkt de waarheid in pacht te hebben en niemand brengt het op om nog naar de ander te luisteren. Deze droom blijft de jonge gevangene achtervolgen, ook na het herstel van zijn gezondheid.

Talkshows buitelen over elkaar heen, maar luisteren we wel?

De pandemie: we zitten er middenin. Veel zieke mensen, veel doden. De lockdown en de eenzaamheid trekken hun sporen, bij jong en oud. Maar Dostojevski wijst ook op een ander modern kenmerk: we discussiëren tot we erbij neervallen. Talkshows buitelen dag in dag uit over elkaar heen. Maar luisteren we wel, of is de kakofonie ook een vorm van gelijkhebberij en onwil om echt van gedachten te wisselen? Lijden wij niet ook aan de dubbele ziekte, zo vraag ik me af. Ieder lijkt gevangen in zijn eigen gelijk, niet alleen in de pandemie, maar ook daarbuiten. Ik denk bijvoorbeeld aan de verkiezingen, met weer veel op zichzelf staande slogans zonder echte discussie en diepgaand debat.

De droom laat Raskolnikov niet los. Op een dag ziet hij vanuit zijn lazaret de altijd zorgzame en trouwe Sofja staan. Ze waakt over hem, is oprecht begaan. Zij heeft lief. Niet alleen hem, ze heeft iedereen lief. Kan dat? Ja, dat kan. Heb je vijanden lief, zei Hij die daar zelf in zijn vergeving de kracht en het inzicht voor gaf. Inzicht in ultieme liefde die deze wereld draagt, ondanks het kwaad. Juist door in de werkelijkheid geen doffe ellende, maar een geliefde schepping te zien, is Sofja de aanwezige. Dwars door de epidemie van het kwaad heen is zij liefhebbend.

Een scheut gaat door Raskolnikov heen. Het is het begin van een wending, ook bij de eenzaamheid vandaan. Sofja belichaamt een perspectief. Een perspectief: wellicht ook voor ons.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Lees ook:

In de frisse vertaling van Hans Boland blijkt het meesterwerk van Dostojevski niet alleen maar pittig existentieel getob

In Hans Bolands nieuwe vertaling uit 2019, én in goede negentiende-eeuwse traditie, pakt het boek uit als een bijzonder levendig relaas, niet alleen van de moord, maar ook van talloze andere gebeurtenissen die losjes met elkaar verweven zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden