Minaret

Ibn Saied, rijk en geletterd, werd uitgeleverd aan de christenen

Barack Obama tijdens een bezoek aan een slavenfort in Dakar. Beeld AFP

Afrikaanse slaven die in de achttiende en negentiende eeuw als koopwaar naar Amerika werden verscheept hebben weinig eigen geschriften nagelaten. Dat veroordeelt de geschiedschrijving van de slavernij, hoe kritisch die ook probeert te zijn, tot een pijnlijke eenzijdigheid.

Eén zo’n zeldzaam bericht heeft de bibliotheek van het Amerikaanse Congres online gezet. Het is tevens een voetnoot in de geschiedenis van de islam in Amerika. De auteur vertoefde in 1807 als weggelopen slaaf in een cel in het toen nog nietige stadje Fayetteville in de staat North Carolina. Hij was opgepakt in een kerk. Met houtskool schilderde hij van rechts naar links prachtige tekens op de muur van zijn cachot. Ineens was hij beroemd. Zo’n kunstzinnige Afrikaanse slaaf vond men bijzonder.

In het begin van dat jaar behoorde Omar Ibn Saied nog tot de notabelen van het islamitische Fulavolk, in wat nu Senegal is. Met zijn naam klungelden zijn latere Amerikaanse bewonderaars. Een van de verbasteringen is Monroe, ook de naam van een van de eerste presidenten van de VS. Hij was 37 jaar, rijk en geletterd. Hij was handelaar, maar niet alleen dat. Behalve islamitische theologie studeerde hij ook wiskunde.

En toen sloeg het noodlot van de slavernij toe, dat dus ook de Afrikaanse elite kon treffen. Bij een gewapend conflict in de regio overvielen vijandelijke soldaten zijn woonplaats. Ze leverden hem en zijn lotgenoten over aan ‘de christenen’, zoals hij schrijft. Krijgsgevangenen belandden vaker op slavenschepen.

Er volgde een beroerde zeereis naar de Amerikaanse havenstad Charleston. Het was het laatste jaar waarin de invoer van slaven in de VS legaal was. De afschaffing van slavernij volgde pas in 1865 in de burgeroorlog. Ibn Saied overleed in 1864, 94 jaar, nog steeds slaaf.

Vaste plek in de kerk

Zijn eerste meester was een bruut, bij wie hij wegliep. Maar generaal James Owen, die hem die cel uitkocht, behandelde hem voortreffelijk. Hij kreeg een eigen woning. Aanvankelijk bleef hij een praktiserende moslim, die in de ramadan vastte. Na zijn overgang tot het christendom, in 1820, kreeg hij een vaste plek in de kerk. 

Veel verhalen zijn mondeling overgeleverd of komen uit interviews. Maar er is ook een handschrift, uit 1831, waarin hij zijn lotgevallen beschrijft, net als die teksten in zijn cel in het Arabisch, zijn cultuurtaal. Pas in 1995 is het Arabische origineel teruggevonden, in een koffer. De inhoud was al wel bekend uit vertalingen.

Het geschrift van vijftien vellen schreeuwt om diepte-interviews. Hij zou de pelgrimage naar Mekka hebben volbracht, alleen dat al verdient een compleet boek. Elk jaar trok hij in een ‘heilige oorlog’ op tegen ‘ongelovigen’. Hoe heilig waren die oorlogen? Wat deed hij met krijgsgevangenen? Een waarde-oordeel over slavernij velt hij niet, wel schrijft hij met afschuw over de zeelieden die hem naar Amerika ontvoerden.

Afsmeken

Er is geprobeerd hem tot zondagsschoolheld te verheffen met als stichtend motto: uit iets slechts, slavernij, kan toch iets goeds voortkomen, de bekering van een moslim. Hoe christelijk was hij? Ook na zijn geloofsovergang blijft hij Gods zegen afsmeken voor Mohammed.

Op de kaft van een ander Arabisch geschrift heeft iemand, niet hijzelf, in het Engels ‘Onze Vader’ geschreven. In werkelijkheid is het de tekst van Koranhoofdstuk 110, over de triomf van ‘Gods godsdienst’. Oprecht lijkt zijn waardering voor de generaal en zijn familie: enkel uitbundige Arabische lof.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden