InterviewMatthijs van Boxsel

Huiveren in de steengeworden droom van Friesland: Esonstad

Matthijs van Boxsel bij Landalpark Esonstad. Beeld Hanne van der Woude
Matthijs van Boxsel bij Landalpark Esonstad.Beeld Hanne van der Woude

Tijdens de Maand van de Filosofie, met als thema: ‘De natuur was hier’, wandelt Trouw buiten. Vandaag gaat domheidsspecialist Matthijs van Boxsel (1957) naar het Friese vakantiedorp Esonstad.

Hij studeerde in 1983 af op domheid, waar hij later de driedelige Encyclopedie van de Domheid over schreef. In die tijd ontdekte hij Esonstad en haar domme inwoners in Rimen ind Teltsjes, een bundel Friese volksverhalen uit 1871. Hij schreef daarop zelf in 1997 een stuk over ‘De wijzen van Esonstad’ die een koekoek opsloten achter een schutting en een aal verzopen. Geen wonder dat de Lauwerszee de oerstomme stad verzwolg.
In zijn De topografie van de Domheid, dat komende week verschijnt, schrijft Van Boxsel uitgebreid over de stad. Want er is nogal wat gebeurd.

In 1997 bestond Esonstad nog niet, vandaag lopen we door het gelijknamige vakantiedorp. De laatste mist trekt weg, een flets zonnetje valt over de slotpoort en het Zuiderzee-achtige havenfront van klok- en trapgevels en grachtenpandjes. Van Boxsels eerste indruk? “Ik vind het niks.”
In 2007 liep schrijver Martin Bril er rond. Het was niet zijn gelukkigste dag. “Alle huizen hebben hetzelfde dienblad met koffiekopjes en een nepzilveren kannetje op de keukentafel staan.”
De puien zijn verschillend, maar op elk ervan prijkt het wapen van Esonstad: een gespannen boog, een koggeschip en een kokkel. De straten zijn brandschoon, de schildjes op de huizen verbieden roken, kanaries, poezen en honden. Was getekend: Landal.

Het dorp is vrijwel uitgestorven, we kunnen schaamteloos naar binnen kijken. Er is sinds Bril niets veranderd. Overal diezelfde bank, hetzelfde keukenblok. En dat koffiekannetje.

Op de ‘gedempte gracht’ - er moet dus een gracht geweest zijn - vinden we een speelplaats met een half gezonken schip als klimtoestel. Van Boxsel grijnst. “We zijn hier getuige van de favoriete fetisj van de patafysici!” Zelfs is hij een verwoed beoefenaar van de patafysica, de wetenschap van denkbeeldige oplossingen. “Wij doen aan landvaartkunde. In de bijbel van de patafysica vaart dr. Faustroll - geboren op 63-jarige leeftijd, gestorven op 63-jarige leeftijd - over land vanuit Parijs naar Parijs.”

‘Ik omhels dit artificiële dorp’

De omgeving is rustiek. Dijkjes, langs het strand wuift het riet. Van Boxsel heeft er weinig mee. “Een patafysicus ziet alleen maar idiotie en kunstmatigheid. De term ‘natuur’ veronderstelt harmonie. Maar natuur is chaos. Ze is corona, vulkanen, wervelstormen. Ze ontregelt en is idioot. Met kunstgrepen pogen we die gekte buiten en in ons te beheersen. Dieren hebben een instinct tot zelfbehoud, mensen tot zelfdestructie. Om niet aan onze domheid ten onder te gaan verzinnen we strategieën die bij elkaar onze beschaving vormen. Door zo’n kunstmatige ingreep lopen we nu.” Eerst vond hij het niks, nu zegt hij: “Ik omhels dit artificiële dorp.”

Dat dorp staat voor Nederland, aldus Van Boxsel, een land dat zo stom is geweest om zoveel turf af te graven dat het onder de zeespiegel belandde. Dat dwong ons samen dijken te bouwen - ziedaar het poldermodel - en om ingenieuze dijk- en sluissystemen te verzinnen. Omdat de akkers verziltten, trokken de agrariërs naar de steden waar ze handel gingen drijven - en de Gouden Eeuw voortbrachten. “Zonder domdaad geen voorspoed. Dat maakt Nederland groots. De domheid heeft ons tot slimheid gedwongen.”

In zijn Topografie documenteert Van Boxsel de wording van het huidige Esonstad. Het is een bizar verhaal. “In 2004 is het vakantiestadje ontworpen. Toevallig werd toen ook de rockopera Esonia uitgevoerd, over de mythe van Esonstad, met Sister Sledge-zangeres Debby Sledge in de hoofdrol. In 2001 was er in deze streek mond-en-klauwzeer uitgebroken. De gedupeerde boeren kregen compensatie als ze hun geld maar in deze regio zouden steken. Ze hebben het geïnvesteerd in deze 144 timesharinghuisjes aan het Lauwersmeer.”

De slimme ontwerpers wilden er niet het zoveelste saaie huisjespark van maken, het moest de twaalfde van de Friese elf steden worden. De folder van de firma Landal kondigde het zo aan: “Aan de Friese oevers van het Lauwersmeer herrijst Esonstad – een oud-Fries stadje, compleet met grachtjes, marktplein en een Waag.” De marketeers verwezen naar ‘kronieken uit de vroege middeleeuwen’ - en dat was bijna juist.

‘Het is allemaal verzonnen, fake, een mythe’

Esonstad alias Iesum komt inderdaad voor in een 16de-eeuws document, als een ommuurde stad, gesticht in 341 en weggevaagd door de stormvloed van 1280. Van Boxsel: “Er vielen 200.000 doden. Maar geen tolregister of oorkonde vermeldt de ondergang van wat toch een middeleeuwse wereldstad moet zijn geweest. Reden: het is allemaal verzonnen, fake, een mythe. Net als Friesland. Net als Nederland.”

In de 19de eeuw, als de Nederlandse en de Friese identiteit worden opgetuigd, wordt Esonstad herontdekt dankzij een moppentrommel. “De Rimen ind Teltsjes waren ongekend populair. Maar samensteller Halbertsma was ook een van de verzinners van het Oera-Lindaboek, dat het Friese patriottisme op de korrel nam. Zo zou Atlantis voor de kust van Friesland zijn verdronken. Halbertsma deed het voor de lol, maar nationaal-socialisten zagen er een bewijs in van de grootsheid van het Noordse ras.”
“Een archeoloog met nazi-sympathieën vond na de oorlog in het Lauwersmeer wat kuilen, scherven en palen en reconstrueerde de stad. De Leeuwarder Courant ronkte: ‘Esonstad herontdekt’. Onzin, het onderzoek deugde niet. Welke gek bouwt kuilwoningen op het Wad, waar heel Friesland zijn toevlucht zoekt tot terpen?”

Van Boxsels eigen onderzoek heeft al met al een kwart eeuw geduurd. Voor Topografie op zoek naar lokale ‘domoorden’ over de hele wereld reisde hij van Litouwen en Spanje tot China. Maar niet naar Noardeast-Fryslân. Vandaag wandelt hij voor het eerst door Esonstad. Hij vindt het ‘kleiner dan ik had verwacht’.
Is het niet een beetje dom dat hij er nog nooit geweest was? Ja, geeft hij lachend toe. Maar zijn interesse was vooral literair. “Het gaat mij om een reis naar de verbeelding van Esonstad. Om te weten hoe het er in het echt uitzag, heb ik in 2007 Martin Bril erop uitgestuurd.”

Domheid als iets typisch Fries

We lopen de dijk op. De wind trekt aan, Van Boxsels jaspanden waaien op. Hij kijkt uit over het Lauwersmeer. “Op de dijk stond prins Hendrik, de man van koningin Wilhelmina en vroeg: Is dit de Atlantische Oceaan? Tegenspreken was geen optie, dus antwoordde een ambtenaar: ‘Ja, hoogheid, maar in een zéér wijds verband.’”

De hilarische vraag van de prins is een van de weinige domheden met een historisch karakter in de Topografie. Per stad of streek somt Van Boxsel hele series dommigheden op – ze zijn vaak inwisselbaar, ze gaan niet over die ene stad. De ‘domdaden’ in ‘domoord’ Esonstad zijn copy-paste overgenomen uit Britse bronnen. “Nederland telt 51 van zulke domoorden, zoals Kampen, Dokkum en Weert. Meestal spelen ze een rol in de definiëring van het Nederlanderschap. We versterken onze identiteit door ons af te zetten tegen plaatsen die door hun domheid de eenheid van het land fnuiken.”

Dat biedt een verklaring voor de mythe van het domme Esonstad, meent Van Boxsel. “Dat die juist hier, op de grens van zout en zoet water, van land en zee, in de marge van het land, is ontstaan, komt doordat de identiteit op zo’n bedreigde locatie wankel is, dus zoek je naar houvast. Naar een mythe. Hier is de humor met de mythe aan de haal gegaan en wordt domheid als iets typisch Fries gepresenteerd.”

null Beeld Hanne van der Woude
Beeld Hanne van der Woude

“Esonstad is nooit herrezen, het is gebouwd op een mythisch verhaal. En dus is het geen namaakdorp - er is geen origineel - maar een echt dorp, de steengeworden Friese droom van wat er nooit is geweest. Friezen zijn altijd nostalgisch geweest, verlangden naar een wereldstad en de rijkdom van Magna Frisia. Nu kunnen ze eindelijk geld verdienen aan de mythe.”

Friezen worden pas Fries door op een Fries te willen lijken, stelt Van Boxsel. “Een oer-Friesland bestaat niet buiten de verbeelding. Door Landals Esonstad gaat Friesland met andere ogen naar zichzelf kijken en zich ernaar gedragen. Zo wordt de fictie een feit.” Volgens Van Boxsel zullen projectontwikkelaars niet rusten ‘voor heel Friesland op Friesland lijkt’. Hoe dat eruitziet, zien we als we bij wat huizen achterom gaan. Het is nieuwe oudbouw, groene uitslag geeft het een beetje patina. De tuintjes hebben standaard vijf tegels terras, raaigras als gazon en hetzelfde setje donkerblauwe tuinstoelen. “Dat is om afgunst onder huurders te voorkomen”, licht Van Boxsel toe. Naast de stoelen vallen enkele plastic kinderglijbaantjes uit de toon. Van Boxsel inspecteert ze. “Die zijn óók identiek. Nou wordt het eng.”
Even verderop liggen grondhoopjes langs een vijver. Opgelucht: “Ze hebben mollen, dat is al heel wat. Die beestjes moeten wel uitkijken voor de wijzen van Esonstad. Mollen die hun tuin vernielden, begroeven ze voor straf levend.”

Op het ‘Waeghplein’ staat zoals Bril schreef ‘een stadhuis à la dat van Gouda of Delft waarin een grand café is gevestigd’. Binnen zien we glas-in-loodramen met het Esonstadwapen. Ernaast kun je het veer naar Schiermonnikoog pakken. Schuin ertegenover staat naast de pizzeria een programmabord. Van Boxsel maakt er een foto van. “Kijk nou! Je kunt hier een escaperoom huren. Terwijl Esonstad al de escaperoom van Nederland ís. Niet omdat je in Esonstad even kunt ontsnappen aan de hectiek van alledag. Wie zijn best doet, kan in Esonstad het raadsel van de Nederlandse identiteit oplossen. Mythen, marketing, mystificatie. Wat had ik dit graag opgenomen in mijn boek.”

Matthijs van Boxsel, De topografie van de domheid. Querido; 324 blz. € 27,99

Lees ook:

Is de aarde plat? Zijn atomen ruimteschepen?

Matthijs van Boxsel verzamelde een indrukwekkend aantal aanstekelijke theorieën die de werkelijkheid verklaren, maar zo absurd zijn dat ze geen school hebben gemaakt. Een kleine greep: in het paradijs werd Nederlands gesproken, atomen zijn ruimteschepen en de plattegrond van de piramide van Cheops is terug te vinden in het stratenplan van Den Bosch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden