Wetenschapshistorica Lorraine Daston. Beeld Jean-Pierre Jans
Wetenschapshistorica Lorraine Daston.Beeld Jean-Pierre Jans

InterviewLorraine Daston

Houd je aan de regels! Of toch niet? ‘We zijn de ruimte om af te wijken van een regel als een gevaar gaan zien’

We zijn steeds strikter geworden in de toepassing van regels, zegt de Amerikaanse wetenschapshistorica Lorraine Daston. ‘We zouden soms best wat meer mogen vertrouwen op het eigen oordeel van mensen.’

Florentijn van Rootselaar

Het is de klassieke vraag naar de rechtvaardige samenleving: moet de machthebber de regels precies volgen, om zo te garanderen dat elke burger gelijk wordt behandeld? Of is het juist belangrijk om de teugels soms wat te laten vieren, om rekening te houden met verschillen tussen mensen? Dat is de grote vraag voor de staat, voor de rechter, maar net zo goed voor vrijwilligersorganisaties.

Mag iemand bijvoorbeeld wat meer meenemen van de voedselbank na een ziekte, omdat hij behoefte heeft aan wat extra eten om aan te sterken? Of krijgt iedereen dezelfde afgemeten hoeveelheid?

Het antwoord op die klassieke vraag is in de loop van duizenden jaren menselijke geschiedenis veranderd, zo blijkt uit Rules. A Short History of What We Live By van de Amerikaanse wetenschapshistorica Lorraine Daston, onder meer emerita directeur van het Max Planck Instituut voor wetenschapsgeschiedenis in Berlijn.

We zijn steeds strikter geworden in de toepassing van regels, stelt Daston. Regels worden niet alleen strenger toegepast, ze staan ook steeds centraler in het maatschappelijk debat – zeker ook in Nederland. Denk aan de stikstofregels, die samenleving en politiek in sterke mate bepalen. Of neem de klimaatzaak van Urgenda tegen de Nederlandse staat, of de klimaatzaak tegen Shell.

Uit huis geplaatste kinderen

Tegelijkertijd is er een tegenbeweging ontstaan: de strikte regels moeten het in Nederland steeds meer ontgelden, zeker sinds de toeslagenaffaire. De strenge toepassing van regels had immers geleid tot onmenselijke situaties, tot kinderen die uit huis zijn geplaatst, waardoor hun situatie alleen maar is verslechterd.

Wat vindt Daston van die strikte toepassing van regels? Ze is allereerst een wetenschapper, haar oordeel telt minder, reageert ze via Zoom. Ze is in Chicago, waar ze direct na het interview les moet geven aan haar studenten. Daston is gasthoogleraar aan de Universiteit van Chicago. Maar vooruit, zegt ze, als gewone burger, als mens, wil ze best – af en toe – haar oordeel geven over die ontwikkeling. We zouden soms wat meer mogen vertrouwen op het eigen oordeel van machthebbers, van mensen, en wat minder moeten proberen om alles te reguleren.

“Neem nu die fietsers in Amsterdam, die ik heb zien rondrijden met matrassen balancerend op hun stuur, daarbij de nodige verkeersregels negerend. Voor een buitenlander lijkt het soms heel bedreigend, maar ik zie ook mensen die zeer vaardig zijn in het fietsen en daarom zelf een goed oordeel kunnen vellen. Dit is maar een wat anekdotische opmerking natuurlijk, ik weet te weinig van bijvoorbeeld verkeersslachtoffers in Nederland om hier echt een oordeel over te kunnen vellen.”

Zat er ook niet wat goeds in de steeds strengere toepassing van regels? Is een gevaar niet dat er willekeur ontstaat als we daar losser mee omgaan? Worden we dan niet afhankelijk van de grillen van bijvoorbeeld een ambtenaar die een uitkering verstrekt?

“Wij zijn die ruimte om af te wijken van de regel steeds meer als een gevaar gaan zien, maar dat was in de geschiedenis niet altijd zo. Laat ik een voorbeeld geven. Rond 500 na Christus werd de klassieke kloosterregel bedacht, de Regel van Benedictus. De succesvolste regel ooit, nog steeds leven mensen volgens deze tweeduizend jaar oude regels, in kloosters overal in de wereld.”

Maar die Regel van Benedictus was toch juist heel strikt, net als moderne regels?

“Op het eerste gezicht was het een zeer strikte regel. Benedictus was de micromanager van het dagelijks leven. De hoeveelheid wijn tijdens de maaltijd was heel precies voorgeschreven, daarbij wist elke kloosterling dat er tijdens het eten niet gesproken mocht worden.

“Maar de regels werden zo succesvol omdat ze allesbehalve rigide werden toegepast. Was er een gast op bezoek of waren er belangrijke zaken om te bespreken? Dan kon de abt beslissen om af te wijken van de regels en kon er zomaar een gesprek ontstaan tijdens de maaltijd. Was er in de zomer hard gewerkt op het land en waren de monniken dorstig, dan werd er meer wijn geschonken.”

Maar wat is dat nou voor regel, als die zomaar kan worden gewijzigd?

“Voor ons lijkt Benedictus op de kersverse eigenaar van een puppy. Hij verklaart dat het oh zo schattige hondje zeker niet bij hem in bed mag slapen. Maar als het hondje maar genoeg aan de deur krabt of zachtjes jankt, gaat de slaapkamerdeur voor hem open. We zien Benedictus als grillig, als iemand die vatbaar was voor dwang, en misschien ook wel als iemand die zich kon laten leiden door eigen impulsen. Maar dat was allesbehalve het geval.

null Beeld Jean-Pierre Jans
Beeld Jean-Pierre Jans

“Allereerst moest de abt een goed inzicht hebben in de situatie. Hij kon niet zomaar wat doen, hij moest zich laten leiden door het inzicht dat hij in het leven had. Door wijsheid. Daarbij liet hij zich in zijn oordeel leiden door in zijn geval christelijke waarden van compassie en naastenliefde.

“De verwachting was ook dat de abt zelf een model bood, hij belichaamde zelf het ideaal. Hij was een vertegenwoordiger van Christus, in het klooster. Daarmee sloot hij aan bij een tegenwoordig wat vergeten idee van wat een regel is. Wij zien het vooral als een voorschrift, terwijl de eerste regels vanaf de klassieke oudheid en later in het christendom ook altijd een model waren. Iets om na te doen, niet letterlijk, maar iets wat je kon inspireren om je goed te gedragen.”

Maar nog steeds is er geen garantie dat de abt wijs zal handelen.

“Zeker niet, het kan helemaal misgaan. Ik wil er ook niet voor pleiten om te leven volgens de regel van Benedictus. Ik heb alleen willen laten zien dat we de mogelijkheid om af te wijken van een regel ook positiever kunnen zien. Wij zijn die louter op gaan vatten als een recht dat je kunt uitoefenen, op je eigen manier.

“We hebben minder oog voor het feit dat iemand zich ook kan laten leiden door bepaalde waarden. In de rechtspraak verwachten we dat wel, dan gaan we er bijvoorbeeld van uit dat de rechter zich in de strafmaat laat leiden door waarden als rechtvaardigheid. Maar daarbuiten wordt het belang van het oordeel steeds minder gewaardeerd en wordt de nadruk meer gelegd op de regel.”

Ziet u opvallende ontwikkelingen wat betreft regels in de toekomst?

“Je ziet in de toepassing van rechtsregels een nieuw fenomeen: mensen worden misschien schuldig bevonden zonder dat ze een kwade bedoeling hadden. Neem de rechtszaak die een berggids uit Peru tegen de Duitse energiegigant RWE heeft aangespannen. De koolstofdioxide-uitstoot van dat bedrijf, sinds eind negentiende eeuw, zou verantwoordelijk zijn voor het smelten van de gletsjer.

“Het bedrijf wordt daarvoor verantwoordelijk gehouden, ook al was in die beginjaren en ook in een deel van de twintigste eeuw niet bekend wat de gevolgen van die uitstoot voor het klimaat waren.

“Die loskoppeling van kwade bedoeling en schuld is een nieuw fenomeen. Je ziet ook dat wetten in lijn daarmee worden aangepast: het zogenoemde voorzorgsprincipe wordt steeds belangrijker. Ik begrijp dat mensen daar moeite mee hebben: het kan ten koste gaan van innovatie, en van mogelijke waardevolle zaken als genetische manipulatie van gewassen die een grote bijdrage kunnen leveren, maar die nu soms vanwege die voorzorg niet worden gedaan.”

Maar enige voorzichtigheid is toch best wijs? Zeker als het gaat om de opwarming van de aarde?

“In het geval van die genetische manipulatie zijn de zorgen onterecht, maar bij het klimaat is dat heel anders. Die klimaatramp is zo onomstreden in de wetenschap, daar moeten duidelijke regels voor zijn. Daar sta ik helemaal achter.”

Een andere ontwikkeling met regelgeving betreft zelfrijdende auto’s, zegt Daston. Hoe bepaal je bijvoorbeeld wie verantwoordelijk is? “We hebben het in die discussie te veel over regels en verantwoordelijkheid. Ik denk dat we daarmee de verkeerde discussie voeren. Het gaat hier niet om de vraag over verantwoordelijkheid.

“Uiteindelijk moet de vraag zijn of we de infrastructuur zo willen aanpassen dat mensen niet meer onder een zelfrijdende auto komen. Net zoals in de achttiende eeuw het trottoir werd geïntroduceerd in Parijs om een einde te maken aan de vreselijke chaos.

“Soms kunnen we zo druk bezig zijn met het opleggen van regels dat we vergeten dat van de omgeving ook een sterk regulerende werking uitgaat. De vraag is dan ook vaak niet wat voor regels we willen opleggen, maar hoe we onze samenleving willen vormgeven. Willen we onze leefomgeving zo aanpassen dat die geschikt is om met volledig autonome auto’s in te rijden? Ik denk het eigenlijk niet.”

null Beeld

Lorraine Daston
Rules. A Short History of What We Live By
­Princeton University Press; 384 blz. €27,48

Lees ook:
Regels zijn er om soms aan de kant te zetten: hoe vind je de gulden middenweg?

Zonder regels wordt het een puinhoop. Maar mét regels kan het ook gruwelijk misgaan, als je ze al te strikt toepast. Hoe vind je het juiste midden?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden