Filosofisch ElftalWit-Rusland

Hoop houden in tijden van angst en onverschilligheid, hoe doe je dat?

Lichtjes en vlaggezwaai voor het regeringsgebouw in Minsk, waar de oppositie demonstreert tegen de Wit-Russische president Loekasjenko.Beeld AP

Bij de protesten in Wit-Rusland wint hoop op een betere toekomst het van de angst voor het regime. Het filosofisch elftal buigt zich over hoe hoop houden precies in zijn werk gaat.

De volksopstand in Wit-Rusland gaat nog steeds door, ondanks het eerdere harde optreden van president Loekasjenko tegen de demonstranten. Zowel de oppositie als vele burgers zijn vastberaden om na 26 jaar een einde te maken aan zijn heerschappij. Hun standvastigheid laat zien dat mensen vanuit hoop op een betere toekomst tot veel in staat zijn. Wanneer hun hoop het blijft winnen van angst, is verandering wellicht mogelijk. Maar hoe gaat hoop houden eigenlijk in zijn werk? En hoe zorg je ervoor dat hoop het wint van angst of onverschilligheid?

“Het thema hoop is in onze cultuur opvallend vaak uitgewerkt door joodse en christelijke denkers”, zegt Paul van Tongeren, emeritus-hoogleraar ethiek in Nijmegen en Leuven. “Thomas van Aquino is daar één van. Hij probeerde hoop als een deugd te formuleren. Net zoals Aristoteles ging hij ervan uit dat een deugd het midden is tussen twee ondeugden. Hoop lag volgens Thomas tussen hoogmoed en berusting in. Hoop is daarmee een soort actief geduld. Je leunt niet berustend achterover, denkend dat het allemaal wel goed komt of dat het allemaal toch geen zin heeft. Maar je wordt ook niet overmoedig, denkend dat jij zelf de verandering per direct tot stand kunt brengen. Dan slaat hoop om in revolutionair geweld. In de geschiedenis hebben we gezien dat daarmee vaak een volgend probleem ontstaat.

De goede hoop wordt gemotiveerd door het protest tegen het kwaad, door de weigering om in te stemmen met wat niet goed is. Er is sprake van een geduld dat zich niet passief overgeeft, maar dat blijft protesteren, zonder dat protest om te zetten in een nieuw soort macht of dictatuur. Het geweldloze verzet in Wit-Rusland lijkt daar een prachtig voorbeeld van.”

‘Mensen in een hopeloze situatie hebben er niks aan als jij mooi filosofisch kan praten over rooskleurige vooruitzichten’

“Ik zie hoop lang niet altijd zo positief”, zo reageert schrijver en filosoof Désanne van Brederode. “Mij valt op dat mensen die zich weinig verdiepen in oorlogen en dictaturen over hoop kunnen praten op een manier waarvan ik denk: je hebt geen idee waar je het over hebt. Ik zet me nu acht jaar in voor Syrië samen met het Syrische Comité. Soms komt er iemand voor het eerst naar een lezing, om vervolgens te verkondigen dat hij hoop heeft voor Syrië. Dan denk ik: ‘Ja, dat is makkelijk als je geen idee hebt wat daar precies aan de hand is’. Ik heb moeite met dergelijke naïeve hoop. Dat is een vorm van escapisme, die ervoor zorgt dat je met een serene glimlach op de lippen en een traan van ontroering lekker kunt gaan slapen. Hoop kan verbonden zijn aan je eigen leven, maar gaat vaak gepaard met het leven van anderen; bijvoorbeeld als wij zeggen dat we hoop hebben voor Syrië of Wit-Rusland. Hoop moet daarom aansluiten bij wat de betrokkenen zelf nodig hebben. Mensen in een hopeloze situatie hebben er niks aan als jij mooi filosofisch kan praten over rooskleurige vooruitzichten.

Ik heb gemerkt dat hoop gepaard gaat met je goed verdiepen in een situatie en het bijbehorende kwaad in de ogen durven te kijken – en jezelf dán verplichten om realistisch te zoeken naar ruimte voor positieve verandering. Hoop is niet alleen een gevoel, het is ook een inspanning.”

Van Tongeren: “Helemaal mee eens. Maar jouw argwaan jegens een valse hoop is afkomstig uit de andere wortel van onze Europese cultuur: het Griekse denken. Hoop heeft dan een leugenachtig karakter en wordt gezien als iets dat de mens zoet houdt. In een interpretatie van de mythe van de doos van Pandora, waar Nietzsche ook over schrijft, is deze opvatting duidelijk zichtbaar. De doos van Pandora was een straf van de goden voor de opstandige mensen, en bestond uit een prachtig versierde doos waarin al het mogelijke onheil gevangen zat: ziekte, armoede en ellende. Toen Pandora de doos opende, verspreidde al het kwaad zich over de wereld. Ze sloeg de doos snel weer dicht, maar wist enkel nog de hoop te vangen. Ons klinkt dat wellicht mooi in de oren, maar sommige Grieken zagen dit juist als de ergste straf van de goden: doordat de mensen hoop hebben, blijven ze zich vastklampen aan het leven, terwijl het een en al ellende is. Denk maar aan het spreekwoord ‘hoop doet leven’.

‘Het gaat er om een valse hoop van een goede hoop te onderscheiden’

In deze opvatting is de hoop een illusie waarmee je jezelf voor de gek houdt. In de geschiedenis van het denken komt deze opvatting ook sterk terug bij rationalistische filosofen uit de moderne tijd – zoals Descartes, Spinoza en Hume – en in de religiekritiek uit de negentiende eeuw. Het gaat er dus om een valse hoop van een goede hoop te onderscheiden.”

Van Brederode: “Begrijp me niet verkeerd, ik hou van hoop. Naast mijn afkeer van naïeve hoop leeft in mij ook een liefde voor realistische, volwassen hoop. Maar juist omdat hoop zo kostbaar is, mag het nooit goedkoop en vrijblijvend worden. Hoop is voor mij vergelijkbaar met geluk: het is geen toestand waarin je je simpelweg bevindt, maar bestaat uit momenten als parels, die je zelf aan een ketting moet rijgen. Die parels komen je niet zomaar aanwaaien. Je moet er moeite voor doen en ze vergen onderhoud. Je moet telkens krachten in jezelf en elkaar aanspreken om te blijven zien hoe het zou kunnen zijn, en je niet laten neermaaien door alle andere scenario’s. Je moet ervoor reflecteren op de situatie waarin je je bevindt. En je moet blijven handelen naar je idealen, vanuit betrokkenheid en realiteitsbesef. Hoop houden is dus hard werken.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden