InterviewDenkvrijheid

Hoogleraar Ronald van Raak herkent wel wat van Erasmus in zichzelf

Ronald van Raak: ‘Ik kan niet ontkennen dat dat anarchisme, het fileren van de macht en de ironie mij na aan het hart liggen’. Beeld Maartje Geels
Ronald van Raak: ‘Ik kan niet ontkennen dat dat anarchisme, het fileren van de macht en de ironie mij na aan het hart liggen’.Beeld Maartje Geels

Van de politiek naar de wetenschap: SP’er Ronald van Raak verlaat de Tweede Kamer en wordt hoogleraar in Rotterdam. Zijn leeropdracht: Erasmiaanse waarden.

Ronald van Raak (1969) werd in 2003 senator voor de Socialistische Partij, in 2006 stapte hij over naar de Tweede Kamer. Hij koos ervoor zich niet herkiesbaar te stellen. In een interview zei hij “misschien kan ik wel verder in mijn oude vakgebied – de geschiedenis van de filosofie in Nederland”.

Dat is precies wat hij gaat doen. Afgelopen week nam hij afscheid van het Binnenhof om te gaan werken aan Erasmus School of Philosophy in Rotterdam, op de universiteit waar hij geschiedenis en filosofie studeerde.

Met een schilderij van Erasmus stapte hij op 30 maart het spreekgestoelte op, voor het laatst, na twintig jaar Haagse politiek. De SP’er had een boodschap voor oude en nieuwe Kamerleden: relativeer jezelf.

Het schilderij is een kopie, een prul eigenlijk, gekocht voor een paar kwartjes op een bazaar in een gereformeerde kerk. “Daar zagen ze de waarde ervan niet zo.” Hij wel. “Ik geniet van Erasmus, en dat is toch knap, na vijfhonderd jaar? Vlijmscherp wist hij de machten van zijn tijd te ontleden, met een humor en ironie waar je nog steeds rooie oortjes van krijgt. Het portret heeft niet voor niets jaren op mijn werkkamer gehangen.”

Het portret is een ‘icoon van wijsheid’, zegt Van Raak, “een beeld dat Erasmus zelf graag cadeau gaf aan invloedrijke vrienden. Je ziet zijn afgewende blik, zijn pretogen en een ingehouden glimlach. Aan dat frame heeft hij hard gewerkt, hij deed aan beeldvorming en aan de relativering ervan, want er zit nog een werkelijkheid achter.” Dat was de les die hij de Tweede Kamer meegaf: wees je bewust van de beeldvorming, en lach om jezelf.

U bent net begonnen als deeltijdhoogleraar wijsbegeerte. Hoe bereidde u zich daarop voor?

“Door veel te lezen en veel met nieuwe collega’s te praten, maar dat laatste valt niet erg mee tijdens de lockdown. Ik heb trouwens een aanstelling voor één dag, maar ik maak er twee van, anders kan ik te weinig doen.”

Een van de Erasmiaanse waarden is integriteit, een thema dat u in uw Kamerwerk heeft beziggehouden. Hoe gaat u dat als professor oppakken?

“Op de Erasmus Universiteit bezinnen ze zich al langer op de veranderende rol van de universiteit in de samenleving, je hoort te vaak ‘de wetenschap is ook maar een mening’. En ik heb als politicus gezien hoe er druk wordt uitgeoefend op academisch onderzoek als dat in opdracht wordt gedaan. Universiteiten moeten over de integriteit daarvan nadenken. Daar is mijn leerstoel onderdeel van. Ik wil de onafhankelijkheid en integriteit van de wetenschappen bestuderen. De verdediging van academische waarden ligt meestal bij onderzoekers of hun onderzoeksgroep.

“Ik vind dat je die last als academische gemeenschap moet dragen en niet neerleggen op de schouders van die onderzoekers. Daar spelen de externe financiering en opdrachtonderzoek absoluut een rol bij. De Erasmus is ondernemend, dat is goed voor de maatschappelijke betrokkenheid, maar er liggen gevaren op de loer.”

Ook vrijheid van denken is een Erasmiaanse waarde waar Van Raak mee aan de slag wil. Dat brengt het gesprek op die andere filosofische grootheid van Nederland, Spinoza, een denker die om zijn ideeën door de Joodse gemeenschap werd uitgespuugd. Thuis, vertelt Van Raak, heeft hij een modern kunstwerk van Spinoza hangen – een duurder exemplaar dan het Erasmusportret.

Goedkoop in Den Haag, duur thuis. Zegt dat iets over uw voorkeur?

“Ik zit ertussenin. Spinoza is Nederlands grootste filosoof, maar Erasmus is geliefder. Spinoza was twee eeuwen lang gehaat, hij was te groot. Nederlanders hebben een afkeer van al te grote ideeën, van abstract denken. Ze willen liever moraliteit en een praktische levensleer. Het christen-humanisme van Erasmus is dat bij uitstek, dat is echt Nederlands, met wortels in de eerste eigenstandige filosofie hier, die van de Moderne Devotie van Geert Grote.”

Op dit moment heeft Van Raak zich ondergedompeld in de dikke biografie van Sandra Langereis, Erasmus: dwarsdenker. Van Raak: “Hij zocht de grenzen op en ging eroverheen, dat doet Langereis ook met het genre biografie. Ze schrijft een anarchistische biografie die heel goed bij Erasmus past. Prachtig! Erasmus was voortdurend op zoek naar financiering. Maar hij wilde zich niet vastleggen. Zo behield hij zijn vrijheid van denken.”

Is dat niet ook een zelfportret van u?

“Ik kan niet ontkennen dat dat anarchisme, het fileren van de macht en de ironie mij na aan het hart liggen.”

Willem Schinkel, een van uw nieuwe collega’s, vindt dat de fundamenten van de economische wetenschapsbeoefening – een kroonjuweel van de Erasmus Universiteit – niet deugen. Gaat u zich daarmee bezighouden?

“Dat laat ik liever over aan de economen. Hoewel ik wel vind dat het denken in modellen in de economie vreselijk achterhaald is.”

Van Raak richt zich liever op een Erasmiaans ideaal: de universiteit als vrijplaats, waar ‘studenten leren nadenken over hun eigen vooroordelen en perspectieven’. Dat staat haaks op de door sommigen bepleite safe spaces, waarin studenten worden behoed voor kwetsende ideeën, beelden of personen.

“Er zijn wel grenzen aan de vrijheid, maar wie bepaalt die? Daar moeten we een modus voor ontwikkelen. Ik vind zelf dat je studenten met zoveel mogelijk zienswijzen moet confronteren, ook radicaal andere dan waar je aan gewend bent. Dus geen safe spaces. Zo leer je omgaan met andersdenkenden.”

Het schrappen van Mohammed uit de vertaling van Dantes ‘De hel’ om de gevoelens van moslims te sparen, vindt u dus geen goed idee.

“Nee. Leren gaat niet zonder schuren. Dat kan best pijnlijk zijn, maar dat hoort erbij als je academische vorming zoekt.”

Het is kiezen tussen kwetsbaarheid en weerbaarheid.

“Precies. De elite van morgen zal weerbaar moeten zijn.”

Heeft u trouwens al een toga?

“Nee, ik ben nog maar net begonnen en ik weet niet of dat bij een deeltijd hoogleraarschap hoort.”

Heeft uw nieuwe werkgever niet een gunstige leaseconstructie voor toga’s?

“Dat zou wel erg bij de Erasmus passen.”

Lees ook:

In ‘Denken op de dijken’ (2020) voert Ronald van Raak Nederlandse wijsgeren op. Hun gedachten komen zelden boven de dijk uit, want grootse ideeën passen niet bij de polder. Dit boek, zo oordeelde de recensent van deze krant, is ‘een fijne, lichte introductie in de Nederlandse filosofie voor wie er nog niets vanaf weet’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden