Hoogleraar ethiek Theo Boer.

InterviewTheo Boer

Hoogleraar ethiek Theo Boer: ‘Voor de kerk mag euthanasie nooit normaal zijn’

Hoogleraar ethiek Theo Boer.Beeld Reyer Boxem

De tijd dat de kerk standpunten innam over morele kwesties, is voorbij. Maar zijn eigen Protestantse Kerk in Nederland moet zich wél roeren in het debat over euthanasie, vindt ethicus Theo Boer. En waarschuwen voor het ‘hellend vlak’ dat hij ziet.

Maaike van Houten

De euthanasiewet mag dan twintig jaar oud zijn, de protestantse ethicus Theo Boer vindt het hoog tijd dat er in de Protestantse Kerk in Nederland weer vanuit de theologie wordt nagedacht over het vrijwillige levenseinde. Want voor christenen kan euthanasie nooit normaal zijn, vindt Boer.

Het landelijk bestuur van de PKN heeft Boer uitgenodigd om donderdag voor de vergadering van de synode te spreken over het onderwerp waar hij al tientallen jaren professioneel mee bezig is: euthanasie. Hij is vereerd door die uitnodiging, zegt hij in zijn rijtjeshuis in Houten. Maar vooral leidt hij eruit af dat het landelijke kerkbestuur bereid is om weer vanuit de protestantse traditie na te denken over het vrijwillige levenseinde.

Koudwatervrees

“Er is koudwatervrees om in de kerk iets over ethiek te zeggen”, zegt Boer, die half november het boek Eind goed publiceert over dit thema. “De grote theoloog Harry Kuitert zei: de Bijbel is er voor het verhaal, niet voor de moraal. Er is geen christelijke wiskunde, en ook geen christelijke moraal. Die manier van denken heeft veel invloed gehad in de protestantse theologie.”

De rooms-katholieke kerk spreekt zich wél uit over morele zaken, maar de hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit is daar niet jaloers op. De top van de katholieke kerk wijst euthanasie categorisch af. Boer: “Er wordt door de huidige leiding van de katholieke kerk zelfs geen poging gedaan de euthanasievraag te begrijpen of serieus te nemen. Ze is zo vastgeroest in haar afwijzing, dat ze geen verbinding meer heeft met de cultuur en de achterban.”

Zo moet het dus niet, zegt Boer. Maar het zwijgen van de grootste protestantse kerk, de PKN, waarvan hij en meer dan anderhalf miljoen anderen lid zijn, bevalt hem óók niet. Het is niet dat de PKN van hem met een standpunt moet komen voor of tegen euthanasie. Ook hoeft zijn kerk zich niet uit te laten over de initiatiefwet van D66, die levensbeëindiging bij voltooid leven mogelijk maakt.

Wie is Theo Boer?

Theo Boer (61) geldt als een kenner van de euthanasiepraktijk. Hij was bijna tien jaar lid van een Regionale Toetsingscommissie Euthanasie. In die hoedanigheid beoordeelde hij het optreden van artsen in 4000 euthanasiegevallen. Boer studeerde theologie in Utrecht en Uppsala. Hij werkte als docent ethiek aan de Universiteit Utrecht en was later werkzaam aan de Theologische Universiteit Kampen. Boer is nu hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg aan de Protestantse Theologische Universiteit. Hij is in zijn woonplaats Houten lid van de PKN. Boer en zijn vrouw wonen deels in hun tweede huis in de Duitse Eifel.

Het zesde gebod

Wat moet ze dan wel? Praten. Boer leidt uit de traditie van het protestantse denken af dat gelovigen geen recht hebben het leven te beëindigen, op verzoek of niet. “Het direct en opzettelijk doodmaken van een mens is religieus gesproken problematisch. We kunnen niet om het zesde gebod heen, gij zult niet doden. Het kan een optie zijn, maar alleen als laatste redmiddel.”

Dat verbod op doden is overigens niet exclusief christelijk, vervolgt Boer. “Ook niet-religieus gesproken is het problematisch. Het is een antropologisch grondgegeven dat je een ander niet doodt, tenzij je met je rug tegen de muur staat. Slechts een handjevol landen heeft een euthanasiewet. Tweehonderd landen zeggen nog: dood op verzoek, dat doen we niet. Een land als Japan is helemaal niet religieus, maar er heerst wel een taboe op het doodmaken van een medemens. Nederlanders denken dat die landen achterlopen. Het baart me zorgen dat die vanzelfsprekendheid om niet te doden, hier minder wordt gevoeld.”

Protestanten zijn gemiddeld genomen kritischer over euthanasie dan de Nederlandse bevolking als geheel, en ze zijn ook terughoudender dan in het verleden. Maar een groot deel staat er op zijn minst onder voorwaarden achter.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Verschillen binnen de kerk

Binnen protestantse kerken, ook binnen de PKN, is er wel verschil. Aan de rechterkant is er afwijzing, maar ook daar is er volgens Boer wel begrip voor als mensen die doodziek zijn en nog maar kort te leven hebben, door de dokter worden geholpen bij hun levenseinde. In het grote midden is er acceptatie van euthanasie bij lichamelijke aandoeningen met een korte levensverwachting. En het liberale deel is, in de woorden van Boer, ‘bijna nog liberaler dan D66.’ “Daar houdt men, misschien tot de dag van vandaag, te plichtmatig vast aan de aanvaardbaarheid van euthanasie, omdat men dringend wil voorkomen dat ze in de hoek van de bekrompenheid terechtkomen.”

Zelf is hij geen tegenstander van de wettelijke regeling voor euthanasie, en hij zou de wet ook niet willen terugdraaien. “Als het lijden niet aanvaardbaar is, dan kan het”, vindt hij zelf. Zijn punt is, zo zal hij de kerkleiding donderdag voorhouden, dat ook in de kerk euthanasie wordt opgevat alsof het een normale optie is, of een recht. “Dat is het niet en dat mag het ook niet worden.”

Boer ziet de positie van de kerk en van de gelovigen als volgt: “We laten de wet respectvol staan, iedereen mag euthanasie overwegen. Maar als we ons gelovig noemen, dan is het niet zozeer de vraag of euthanasie al dan niet mag. Voor gelovigen is de vraag: past euthanasie bij ons, past dit bij mijn manier van leven?”

Het antwoord daarop staat voor hem niet vast. Het is niet, benadrukt hij, zijn bedoeling gelovigen op hun ziekbed extra te belasten met mogelijke bezwaren vanuit het geloof, die hen zouden kunnen of moeten afhouden van een dood op verzoek. Het antwoord kan ook zijn dat euthanasie voor hen past - maar die vraag moeten christenen zich in zijn optiek wél stellen.

Recht op een betere dood

Ook voor de kerk heeft hij een advies: “Zij moet het gesprek over euthanasie terugbrengen tot de vraag wat goed sterven is. Het is jammer dat we alleen over euthanasie praten. Het is zo abrupt, technisch gesproken is het een gewelddadige dood. Sterven verdient nieuwe aandacht. Er zijn zoveel andere manieren om te sterven, en zoveel andere vragen dan alleen die van autonomie. Ik heb het idee dat mensen recht hebben op een betere dood.”

Boer vindt dat het in de kerk ook zou moeten gaan om ‘waardig ouder worden’, een thema dat door de ChristenUnie is verwoord in een ook door D66 ondertekend manifest. Boer staat eveneens herwaardering van die laatste levensfase voor. Hij erkent dat dat lang niet altijd een oplossing is voor ouderen die levensmoe zijn, die geen betekenis meer kunnen vinden in het leven. “We moeten niet pretenderen dat we de problematiek van de laatste levensfase kunnen oplossen. We denken dat de tragiek te managen is, maar het leven is soms verdraaid moeilijk. Het kunnen jaren zijn waarin je, zoals de Bijbel het uitdrukt, geen behagen hebt.”

Daar een eind aan mogen laten maken, zoals D66 voorstelt in haar initiatiefwet Voltooid Leven, dat wijst hij af. “Theologisch gesproken zeg ik: het leven is niet mijn project. Ik ben nog niet klaar met het leven zolang het leven niet klaar is met mij. Als christen zeg ik: wie zijn handen nog kan vouwen, is nooit alleen.”

Hellend vlak

De tijd is ook voor hem voorbij dat de kerk hierover een standpunt inneemt. Ook al is maar een minderheid van de progressieve vleugel in de PKN voor die wet Voltooid leven, dan nog vindt hij dat de kerk zich daar verre van moet houden: “Als de leden niet unisono zijn, dan vervreemd je je van je leden.”

Maar de kerk moet, vindt Boer, wél deelnemen aan het debat. Wat hem betreft kan ze dan ook waarschuwen voor het hellend vlak dat hij ziet. Hij verwacht dat er op termijn discussie komt over mensen die lijden, maar die zelf niet om levensbeëindiging kunnen vragen - wat nu een voorwaarde is voor euthanasie. Hij noemt doodzieke kinderen en dementerenden van wie wordt gezegd dat ze dat nooit zo hadden willen aftakelen. “Daarmee zijn we, langs de weg van de ‘vrijwillige euthanasie’, alsnog dichtbij levensbeëindiging níet op verzoek”, stelt Boer. “Dat is geen bangmakerij maar logica. En er is trouwens niks mis met angst, soms is dat een hele goeie raadgever. Dit is echt waar we het over moeten hebben.”

Van voor naar tegen en weer terug

De twee voorlopers van de Protestantse Kerk in Nederland vonden al in de jaren zeventig en tachtig dat euthanasie mogelijk moest zijn. De Nederlandse Hervormde Kerk stelde in 1972 in het rapport Euthanasie. Zin en begrenzing van medisch handelen, dat ‘de Bijbel ons het recht ontzegt te berusten in een dood die ons als een zinloos lot overvalt’.

Volgens het rapport Euthanasie en pastoraat van de Gereformeerde Kerken uit 1984, is het verbod op doden niet bedoeld om ‘onwaardige situaties in stand te houden’. Ook euthanasie bij psychiatrische aandoeningen werd gebillijkt, schrijft Theo Boer in zijn nieuwe boek Eind Goed.

Eind jaren negentig, met de euthanasiewet in zicht, toonden de kerken zich juist tegenstander van een wettelijke regeling. In aanloop naar de fusie van deze twee kerken tot PKN stelden ze in 1999 dat met legalisering ‘een grens wordt overschreden die niet overschreden mag worden.’ Nu staan veel protestanten in het algemeen wel achter de wet.

Kerken geven ruimte aan debat over voltooid leven

Het liberaal-christelijke kabinet wil een maatschappelijke discussie over stervenshulp bij voltooid leven. In de protestantse kerk is dat gesprek er al en dat is zo open als het maar kan. ‘Het mag er allemaal zijn.’

Wat zegt de Bijbel over voltooid leven?

‘God wil dat wij een leefbaar leven leiden. Als dat niet meer kan, mag het klaar zijn’, vindt Joost Röselaers van de remonstranten. Woensdag houden die een besloten debat over hulp bij levensbeëindiging wanneer iemand het leven als voltooid ziet - wat nu niet mag maar wat D66 wil regelen. De Protestantse Kerk in Nederland en de katholieke kerk zien in de Bijbel juist een oproep tot overgave; de mens mag het leven niet in eigen hand nemen. Drie visies.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden