Theologisch ElftalVrijheid

Hoeveel vrijheid kunnen we aan? ‘Je kunt mensen niet dwingen het goede te doen’

Tegenstanders van de maatregelen die de verspreiding van het coronavirus moeten beteugelen, demonstreren weer op het Malieveld op 23 augustus.Beeld ANP

Terwijl de coronacrisis zich voortsleept, groeit het protest tegen de coronawetgeving. Maar hoeveel vrijheid kunnen mensen aan? Als we vrij zijn, denken we dan nog aan het algemeen belang? In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op deze actualiteit.

Waar individuele autonomie in het verleden wel de hoogste politieke waarde leek, is nu zelfs de VVD om: de nationale gezondheid heeft prioriteit, en als daar overheidsmaatregelen bij horen die ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer, dan moet dat maar. Maar er klinkt ook protest. Jesse Klaver kondigde aan dat hij niet zal stemmen voor de coronaspoedwet, omdat die de vrijheid van burgers meer dan nodig zou schenden. En SGP-voorman Van der Staaij riep afgelopen zaterdag alvast maar dat hij nooit verplichte vaccinaties zou gaan accepteren, voorsorterend op eventuele overheidsdwang.

Dat roept de vraag op: hoe moeten individuele vrijheid en het gemeenschappelijk belang zich tot ­elkaar verhouden?

“Om te beginnen: ik kan me niet voorstellen dat er in Nederland een verplichte vaccinatie zou komen”, zegt Manuela Kalsky, bijzonder hoogleraar op de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor theologie en samenleving aan de VU. “Nederland is een land dat de verantwoordelijkheid sterk bij het individu legt. Voors en tegens worden daardoor openlijk tegen elkaar afgewogen en er worden gesprekken over gevoerd. Zulke gesprekken horen bij een democratische rechtsstaat waar de burger veel vrijheid heeft, en dat is goed zo. Tegelijkertijd gaat die vrijheid wel gepaard met verantwoordelijkheid: je moet in die overwegingen niet alleen denken aan je eigen belang, maar ook aan het gemeenschappelijk belang. ”

Erik Borgman, hoogleraar ­publieke theologie aan Tilburg University: “Het probleem in deze kwestie is niet dat van individuele vrijheid versus gemeenschappelijk belang. In lijn met het katholiek sociaal denken kunnen mensen alleen maar werkelijk handelen in het algemeen belang als ze vrij zijn om dat te doen. Het gemeenschappelijk belang is alleen hoog te houden via persoonlijk handelen en persoonlijke verantwoordelijkheid.

“Regels en voorschriften kunnen daarbij helpen, maar iedere concrete situatie is anders. Daarom hebben wij mensen nodig die vanuit hun verantwoordelijkheid en hun inzicht handelen met het oog op het gemeenschappelijk welzijn. In die zin vind ik onze intelligente lockdown dan ook niet verkeerd: we vragen aan iedereen zelf verantwoordelijkheid te nemen en een bijdrage te ­leveren aan de volksgezondheid. Dat is buitengewoon verstandig: als overheid geef je grenzen aan, maar zeg je niet al te concreet wat iedereen in ­alle situaties moet doen. Daar heb je de inventiviteit van de burgers voor nodig.”

Tegenstanders van de spoedwet houden in Den Haag een demonstratie. Gaat de overheid te ver in het beknotten van onze vrijheid?Beeld ANP

Kalsky: “Dat roept bij mij wel de vraag op: kunnen wij ons eigen ­belang nog voldoende relativeren? Of zijn we dat in onze neoliberale ­samenleving verleerd? Aan het begin van de coronacrisis werden bij mij in de buurt A4’tjes uitgedeeld, waarop studenten aanboden om boodschappen te doen voor mensen die kwetsbaar waren en niet naar de winkel durfden. Dat vond ik bijzonder: opeens was er een wij-gevoel, en kwamen mensen op voor elkaar. Blijkbaar roept zo’n extreme situatie compassie op en solidariteit. Worden deze waarden nu blijvend herontdekt? Of speel je, net als een ‘pop-up­winkel’, even in op actuele omstandigheden en verdwijnt compassie daarna net zo plotseling als ze opkwam? Was die houding van zorgen voor elkaar oppervlakkig en keren we nu weer terug naar het graai-principe? In de huidige debatten zie ik vooral polarisatie en weinig empathisch vermogen.”

Borgman: “Het probleem van individuele vrijheid is inderdaad dat mensen altijd ook voor hun eigen belang kunnen gaan. Uiteindelijk kun je daar als overheid niet zoveel aan doen. Zelfs in een dictatuur kunnen burgers maar relatief kort door pure machtsuitoefening in bedwang worden gehouden.

“Maar nog afgezien van de vraag of het zou werken: dan gaat er iets fundamenteel mis. Thomas van Aquino formuleerde het zo: als je mensen dwingt het goede te doen, gaan mensen de dwang gehoorzamen in plaats van het goede te dienen. Ze doen dan niet meer het goede omdat het goed is, maar omdat het moet van de autoriteiten. Dat is het gevaar van te veel regels, en je ziet het nu al. Mensen verzetten zich tegen de regels omdat ze geen regels willen, of roepen ‘wij mogen ook niets’. Het enige dat de overheid dan kan antwoorden is: wij zouden het ook graag anders willen, maar het virus dwingt ons dit van u te ­vragen. En dat moet geloofwaardig zijn. Met andere woorden: de overheid moet steeds blijven duidelijk maken dat het er niet om gaat wie de baas is, maar dat we met elkaar rekening houden omdat we elkaar het goede schuldig zijn: de zwaksten het eerste.”

Kalsky: “In het evangelie van Mat­teüs staat: ‘Zoek liever eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid, dan zullen al die andere dingen je erbij gegeven worden.’ Het koninkrijk van God, dat klinkt misschien exclusief christelijk. Maar je kunt het ook ‘het goede leven voor allen’ noemen. Het is namelijk het visioen van een radicaal inclusieve samenleving. De wolf ligt naast het lam; in plaats van wij-zij is er onderlinge verbondenheid. Een samenleving met een economie die gericht is op het algemeen welzijn.

“Als individu kan ik me heel goed vinden in dat goede leven voor allen. Maar je kunt het niet afdwingen met wetgeving. Ik denk dat we als samenleving weer zo’n soort gedeeld visioen moeten ontwikkelen, als we de crisis de baas willen worden. Want er gaat nog veel op ons afkomen: meer mensen worden werkeloos, kunnen de huur of de hypotheek van hun huis niet meer betalen. Mensen raken hun bestaans­zekerheid kwijt. Als we dan geen visioen van een solidaire samenleving hebben die we samen praktisch willen vormgeven, blijft iedereen enkel vechten voor zijn eigen belang en overleven.”

Borgman: “Wat dat betreft vond ik de oproep van Van der Staaij niet gelukkig. Hij riep de overheid vooral op meer rekening te houden met het belang van de kerk. Dat is voor hem het belang van gelovigen die zich principieel niet willen laten vaccineren, mensen die op zondag in de kerk willen zingen of koste wat kost avondmaal vieren.

“Ik herken mij niet in die kerk. Juist de kerk zou wat mij betreft moeten weten dat het niet om het eigen belang draait.”

Lees ook:

Samen tegen het virus: Kunnen wij westerlingen nog wel offers brengen voor het collectief?

Hoe maak je in deze tijd waarin de corona-epidemie alles lijkt te beheersen de juiste keuzes? Zijn wij als geïndividualiseerde westerlingen nog wel in staat om offers te brengen voor het collectief?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden