In verschillende landen worden locatiegegevens van smartphones gebruikt in de strijd tegen het coronavirus.Beeld AFP

Filosofisch EfltalCoronavirus

Hoeveel privacy mag de bestrijding van de coronacrisis ons kosten?

Hoeveel privacy mag de bestrijding van het coronavirus ons kosten, vraagt het filosofisch elftal zich af. ‘Door de retoriek van het vraagstuk – privacy of gezondheid? – trekt privacy altijd aan het kortste eind.’

Door de coronacrisis levert iedereen onvermijdelijk wat privacy in. Met videovergaderingen kijken collega’s je woonkamer in en buren houden elkaar meer in de gaten. Maar er worden ook serieuzere maatregelen genomen.

Huisartsen- en eerstehulpposten vragen patiënten nu pas achteraf om toestemming voor het opvragen van sommige medische gegevens. Patiënten moeten daarvoor eigenlijk vooraf groen licht geven, maar die privacyregel moet in de coronacrisis wijken om opstoppingen bij de dokter te voorkomen, vindt minister De Jonge. Daarnaast overweegt Nederland om locatiegegevens van smartphonegebruikers in te zetten om de bestrijding van het virus tegen te gaan. Hoeveel privacy mag de bestrijding in de coronacrisis kosten? Twee filosofen uit het elftal maken zich zorgen.

“In tijden van crisis is een pro-privacyverhaal altijd moeilijk te verkopen”, zegt Fleur Jongepier, onderzoeker aan de Radboud Universiteit en gespecialiseerd in digitale ethiek. “De bescherming van onze gezondheid is nu urgent en andere zaken moeten daarvoor wijken. Maar dat betekent niet dat die andere zaken, zoals privacy, ook minder belangrijk zijn. Het lijkt misschien onschuldig om voor het grotere goed onze data even wat minder te beschermen, maar het gevaar is dat we nu bepaalde privacy-inbreuken acceptabel gaan vinden, puur vanwege de uitzonderlijke ­situatie, en dat we die ook voor lief nemen na de crisis. Als de rivier eenmaal is verbreed, is het moeilijk om die weer in te dammen.”

Onderbouwing

“Wat schorten aan onze privacy vind ik niet per se zorgwekkend”, reageert Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. “Maar de morele onderbouwing voor zo’n aanpassing moet altijd transparant en duidelijk zijn. Vaak leiden die argumenten weer tot verhitte debatten. Nu zijn mensen angstig, en daardoor meer bereidwillig om data in te leveren.

“Het doet me denken aan het boek ‘De weg naar slavernij’ (1944) van econoom en filosoof Friedrich Hayek. Hayek laat daarin zien dat op het moment van een enorme urgentie, zoals oorlog, het volk bereid is hun leiders verregaande bevoegdheden toe te kennen. Die krijgen de vrije hand en er is geen tijd voor discussie, want bij het vechten tegen de grote vijand is haast geboden. Daarnaast wordt de informatievoorziening eenduidiger, want het aanvalsplan van de regering moet strak gecommuniceerd worden om de burgers in het beleid mee te nemen.

Dictatuur

“Nu is de grote vijand Covid-19 en vertalen journalisten voor ons wat de virusmaatregelen concreet betekenen. Ik ben heus niet bang dat Nederland verandert in een dictatuur, maar Hayek toont dat wat je gehaast optuigt in een crisissituatie vervolgens doorrolt naar de fase erna. De vraag is dan inderdaad: hoe krijg je die controle die je uit handen gaf weer terug? Daar moeten we niet achteraf over nadenken, maar nu.”

Jongepier: “Een tijdslot op de nieuwe maatregelen is daarom cruciaal. Na de pandemie moeten deze regels weer vervallen, maar daar hoor ik heel weinig over. Ook moeten we ons bij elke maatregel afvragen: heiligt het doel de middelen? Of is minder zwaar geschut even effectief? Lastig is dat je door het stellen van dit soort vragen nu al snel in een nare hoek wordt gedreven. De retoriek van deze vraagstukken – privacy of gezondheid? – zorgt ervoor dat privacy altijd aan het kortste eind trekt.

“Zo stelde minister Grapperhaus ­vorig jaar dat justitie toegang moet krijgen tot versleutelde berichten op chatdiensten bij verdenking van bezit van kinderporno. De privacy-verdedigers uitten hun zorg over proportionaliteit en de mogelijkheid dat deze sleutel bij verkeerde partijen terechtkomt. Voorstanders konden daarop makkelijk zeggen: ‘Doe niet zo moeilijk, we willen kinderporno toch terugdringen? En dan kom jij met: privacy is belangrijk.’

“Hetzelfde mechanisme zie je bij de coronacrisis. Welk weldenkend persoon is op dit moment tegen het voorstel om de waarde van privacy eventjes los te ­laten? Je wilt toch zeker óók dat er minder mensen overlijden? Vergeet echter niet dat privacy een mensenrecht is, dat cruciaal is voor het bestaan van een liberale samenleving en nauw samenhangt met autonomie en welzijn.”

Misbruikt

Teule: “Het argument ‘ik heb niets te verbergen, dus voor mij maakt het niet uit’ is de afgelopen jaren gelukkig regelmatig onderuitgehaald. Ook als je je keurig gedraagt, kunnen je data worden misbruikt. Denk aan een toekomstige werkgever die je beoordeelt op je ziektegeschiedenis of een zorgverzekering die in de gaten houdt of je genoeg sport. Als meer van onze data openbaar worden voor de coronabestrijding, is het ook van belang dat deze data na de pandemie weer vernietigd worden, zodat ze niet voor andere zaken kunnen worden gebruikt. Dat moet duidelijk worden vastgelegd.”

Jongepier: “Het verzamelen van ­data wordt vaak gerechtvaardigd met het argument: het gaat om anonieme data. Maar zogenaamde anonieme data die bij elkaar worden geharkt, zijn vaak alsnog te herleiden tot een persoon. Dus als gezegd wordt dat enkel anonieme data worden gebruikt, is daarmee nog niet gezegd dat privacy is gewaarborgd.”

Teule: “Buitenlandse regeringen ­gebruiken al telecomdata om te zien in hoeverre het aantal verplaatsingen afneemt, nadat de overheid mensen heeft opgeroepen om thuis te blijven.”

Dit gebeurt onder meer in Duitsland, Oostenrijk en Italië, meldden media afgelopen weekeinde. Slowakije wil locatiedata van mobiele telefoongebruikers benutten om te kijken of coronapatiënten in isolatie blijven. Rusland wil burgers op basis van telecomdata waarschuwen dat ze met een corona­patiënt in contact zijn geweest.

Teule: “Daar is niets anoniems meer aan. Zo’n controlemechanisme is de droom van elke politiestaat. Ik ben er niet bang voor dat het in Nederland door de coronacrisis zo ver zal komen, maar het laat wel zien hoe snel het opschorten van een beetje privacy kan ­escaleren. We moeten ervoor zorgen dat dit straks niet het nieuwe normaal wordt.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf.

Lees ook:

Drones controleren of u zich aan de coronaregels houdt, maar mag dat eigenlijk wel?

De politie stuurde op meerdere plekken in het land een drone de lucht in om te controleren of de coronaregels worden nageleefd. Juristen zijn kritisch: de inzet van dergelijke onbemande vliegtuigjes, uitgerust met een camera, gaat wel erg ver. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden