RecensieFilosofie

Hoe vlot en vluchtig ook, dit is niet de leukste inleiding in de filosofie

Tjeerd van de Laar, Kan lego denken? – De leukste inleiding in de filosofie. Ten Have, 205 blz., € 20,99.

★★☆☆☆

Over de auteur

Tjeerd van de Laar schreef eerder samen met Sander Voerman het boek ‘Vrije Wil’ dat een aantal jaren dienst deed als eindexamenboek in het vwo. Van de Laar promoveerde eerder op het onderwerp vrije wil en is werkzaam als filosofiedocent in het voortgezet onderwijs.

Vier vragen

Het boek is opgedeeld in vier hoofdstukken die de volgende vraagstukken behandelen: of we een vrije wil hebben, wat kennis is en hoe we die kunnen verkrijgen, uit wat voor ‘spul’ mensen bestaan, en of we dieren mogen eten. Tussen de hoofdstukken is er steeds een kort intermezzo waarbij de auteur terugkomt op de vraag in de titel, namelijk of je met lego iets kan bouwen dat kan denken of vrije wil heeft. Dat zijn de vragen die hem ertoe hebben gezet dit boek te schrijven, zo schrijft hij in het voorwoord. De meeste mensen antwoorden direct en stellig dat er meer nodig is dan lego om iets te kunnen maken ‘dat kan denken en kan willen’ en zij dragen als argument vaak aan dat dat ‘gewoon’ zo is. Van de Laar: ‘Precies dan wordt het interessant om door te vragen, omdat er dan allerlei verbanden en tegenstrijdigheden tussen onze ideeën zichtbaar worden’.

Vervelende filosoof of slimme leerling?

Zo nu en dan presenteert Van de Laar zich als de ‘vervelende’ filosofiedocent die de gekste vragen durft te stellen, en hij laat daarbij ook wel eens indirect zijn leerlingen aan het woord. Wanneer het bijvoorbeeld gaat over de vraag of de mens begrepen moet worden als software (bewustzijn) draaiend op hardware (ons brein), zeggen zijn leerlingen verontwaardigd: “Maar meneer, wij zijn toch geen computers! Computers zijn dom, ze begrijpen niet waar ze mee bezig zijn en kunnen alleen doen wat wij zeggen dat ze moeten doen!” Terecht, zelfs als we het over big data-vretende machines hebben. Een mogelijk onbedoelde uitwerking van het boek is dat de no nonsense-houding van zijn leerlingen aanstekelijk werkt. Soms is ‘gewoon’ echt een prima antwoord om te geven, en is blijven doorvragen niet altijd even zinvol, zelfs voor een filosoof niet.

Redenen om dit boek niet te lezen

De structuur van dit boek komt niet goed uit de verf, en dat begint eigenlijk al bij de titel. De vraag over lego speelt een vrij marginale rol in het boek en het wordt verder aan de lezer gelaten om er iets mee te doen (‘Na het lezen van dit boek zul je mijn filosofische lego-vragen op allerlei manieren kunnen beantwoorden’). De intermezzo’s helpen daarbij weinig. Op alinea-niveau worden soms onverwacht grote sprongen gemaakt en Van de Laar verbindt de hoofdstukken onvoldoende aan elkaar, ondanks dat het vierde hoofdstuk expliciet als doel heeft de samenhang duidelijk te maken. In het boek passeren redelijk wat usual suspects de revue, waaronder Plato, Descartes, Locke, Sartre en Charles Taylor. Ook is het inhoudelijk-filosofische menu van dit boek een beetje oubollig, met uitweidingen over het lichaam-geestdualisme, zintuiglijke waarneming als bron van kennis, en de mens als computer.

Brengen deze inhoudelijk-historische keuzes de filosofieleerling echt de ‘leukste inleiding in de filosofie’? Van de Laar brengt het allemaal zeer vlot en luchtig, toch lijkt de auteur onvoldoende los te kunnen komen. Bovendien moet de vraag gesteld worden of er wel behoefte is aan nóg een boek over de vrije wil en aanverwante thema’s. Er is zoveel meer.

Redenen om dit boek wel te lezen

Waar Van de Laar zelf wat meer ruimte durft in te nemen en de grote heren en hun klassieke thema’s even laat voor wat ze zijn, wordt het boek spannender. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer Van de Laar beschrijft hoe hij in een supermarkt op slag verliefd werd op de persoon achter kassa vier (terwijl hij een vriendin had), en in het laatste hoofdstuk, waarin hij vertelt dat hij niet gelooft in de vrije wil maar toch vindt dat hij af en toe boos mag zijn op zijn carnivore vrienden. De meer essayistische stijl die daarbij gehanteerd wordt past ook veel beter. Ik zou de auteur adviseren: kom van die grote schouders af.

Lees ook:

Met de vaart van een  stand-up comedian wist Tjeerd van de Laar zijn ideeën over de vrije wil op scholieren over te brengen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden