InterviewMaarten van Buuren

Hoe Spinoza ons iets kan leren over onze democratie

Beeld Ilse van Kraaij

Spinoza-kenner Maarten van Buuren vertaalde het laatste boek dat Spinoza schreef, en kwam daardoor tot nieuwe inzichten over diens denken. Ook vandaag de dag is Spinoza relevant, zegt hij.

Het ‘Politiek traktaat’ van Baruch Spinoza (1632-1677) eindigt abrupt. ‘Maar genoeg hierover’, staat er ten slotte – de rest van de pagina blijft wit. De schrijver overleed voordat hij het af kon maken.

Volgens Maarten van Buuren, die zich na zijn carrière als hoogleraar Moderne Franse letterkunde verdiepte in Spinoza, kunnen we uit andere geschriften afleiden wat Spinoza had willen schrijven. En dan blijkt dat we de beroemde Nederlandse filosoof om advies kunnen vragen over actuele kwesties, zegt Van Buuren, die het boek onlangs vertaalde en van een uitgebreide inleiding voorzag.

In het ‘Politiek traktaat’ (1677), postuum verschenen, wilde Spinoza beschrijven ‘hoe een monarchie of aristocratie moet worden georganiseerd om te verhinderen dat een samenleving afglijdt naar tirannie, en vrede en vrijheid van de burgers onaangetast blijven’.

Onverteerbaar boek

Klinkt taai, maar het is, in tegenstelling tot andere geschriften van Spinoza, een heel toegankelijk boek, zegt Van Buuren, terwijl hij thee zet in zijn appartement in Utrecht.

Als student was hij al eens in Spinoza’s ‘Ethica’ begonnen, maar hij haakte snel af. “Het was niet om door te komen, niet om te vreten zo onverteerbaar. Dus toen heb ik het boek weggelegd.”

Maar een aantal jaar geleden werd hem Steven Nadlers ‘A book forged in hell’ aangeraden, een boek over Spinoza’s politieke denken. Zo kwam hij toch uit bij het ‘Politiek traktaat’. “Ik dacht: wauw, wat een verduveld goed boek!”

Eenieder mag denken en geloven wat hij wil

Spinoza is bij het publiek niet zo bekend om zijn politieke geschriften. Hij wordt vaak in verband gebracht met zijn radicale ideeën over God: die valt voor hem samen met de natuur. En als het niet over zijn godsbegrip gaat, dan gaat het wel over vrijheid. Spinoza vond het belangrijk dat iedere burger mocht denken en geloven wat hij of zij wilde.

In zijn tijd was dat een gevaarlijke mening, want de kerk en de staat waren nog niet zo gescheiden zoals nu het geval is. Vrijdenkers werden veroordeeld en verbannen. Uit voorzorg schreef Spinoza daarom in het Latijn en niet in het Nederlands, en behandelde hij zijn ideeën uiterst behoedzaam.

De enige boeken die Spinoza tijdens zijn leven durfde te publiceren, waren een inleiding op de filosofie van Descartes en het ‘Theologisch-politiek traktaat’, die anoniem werden gedrukt. (Niet te verwarren met het ‘Politiek traktaat’, waar Spinoza dus pas aan het eind van zijn leven aan begon.)

Nieuwe perspectieven

Het raam in de keuken van Van Buurens appartement biedt uitzicht over de stad. Hij wijst voetbalstadion De Galgenwaard aan, en de Domtoren. “Door het uitzicht kijk je op een nieuwe manier naar de stad. Dan denk je: hè, de Galgenwaard stond toch daar?”

Hij schenkt de thee in, en gaat aan tafel zitten. Achter hem verrijst een hoge boekenkast, vol met klassiekers in allerlei talen. Verschillende uitgaven van Spinoza’s geschriften staan hoog op een plank.

Maarten van Buuren.Beeld Chris van Houts

Wie is Maarten van Buuren?

Maarten van Buuren (1948) is emeritus hoogleraar Moderne Franse letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Eerder schreef hij ‘Spinoza. Vijf wegen naar vrijheid’ (2016), ‘Spinoza. Zijn filosofie in 50 sleutelwoorden’ (2019) en hij vertaalde en bezorgde diens ‘Ethica’.

“Ik ontdekte in het Politiek traktaat perspectieven die Spinoza voor mij sindsdien zo fascinerend maken, maar ik merkte ook dat die gezichtspunten niet door andere mensen waren ontdekt. Eerst dacht ik: er moet toch iemand zijn die dat ook heeft gezien? Maar dat bleek niet zo te zijn. En ik wil dan toch wel ergens kwijt dat het volgens mij zus of zo zit.

“Aanvankelijk durfde ik mijn ideeën niet op te schrijven, want dan moet ik dingen zeggen die in strijd zijn met wat Spinoza-kenners hebben gezegd. Je hebt grote kans dat ik op mijn bek ga en dat er specialisten komen die zeggen: ‘Jij hebt het helemaal niet begrepen, als amateur moet je je daar helemaal niet mee bemoeien. Jij deed toch Frans?’ Maar ik vind niets spannender dan dingen te doen die ik eigenlijk niet mag doen.”

Politieke conflicten in de 17de eeuw

De nieuwe gezichtspunten van Van Buuren hebben te maken met Spinoza’s ideeën over de democratie. Om die te begrijpen moeten we ons eerst verplaatsen in Spinoza’s tijd.

“Waarom schrijft Spinoza aan het eind van zijn leven een traktaat over de verschillende staatsvormen? Omdat hij reageert op de problemen van zijn tijd. Hij schrijft vlak na het rampjaar 1672, waarin de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden bijna ten onder ging.”

De zeventiende eeuw werd gekenmerkt door politieke conflicten. Twee partijen stonden tegenover elkaar: de staatsgezinden, die vonden dat de Nederlanden geregeerd moesten worden door een aantal afgevaardigden van de steden en provincies, en de oranjegezinden, die vonden dat de provincies geregeerd moesten worden door één stadhouder.

“Spinoza was een staatsgezinde, hij was bevriend met de gebroeders De Witt en de broers Johan en Pieter de la Court, ook bekende staatsgezinden. Dat waren verlichte mensen die een min of meer democratisch bewind voorstonden.

“Daarom leest iedereen het Politiek traktaat als een pleidooi voor de democratie. Maar als je er met je neus bovenop zit, je leest alle commentaren en je analyseert de termen die hij gebruikt, dan verschuift het perspectief langzamerhand. Net als het uitzicht hier op de stad een ander perspectief geeft.”

De raad als weegschaal

Volgens Van Buuren sprak Spinoza geen voorkeur uit voor een monarchie, aristocratie of democratie. “Een monarchie is volgens Spinoza geen slechte staatsvorm, als die maar voldoet aan een aantal voorwaarden. De belangrijkste voorwaarde is dat je naast de koning of stadhouder een raad toevoegt die voldoende groot is om de bevolking te vertegenwoordigen.”

De raad functioneert een beetje als een weegschaal, zegt Spinoza. Aan de ene kant representeert de raad het volk, waardoor het niet om het minste of geringste in opstand komt. Aan de andere kant vermijdt de raad dat de koning een tiran wordt die zijn wil oplegt aan het volk.

Een monarchie kan zó ingericht worden dat die niet ontaardt in een tiranniek bewind, betoogt Spinoza. Eenzelfde redenering gaat op voor de aristocratie, waarbij het volk wordt geleid door een groepje regenten. Spinoza overleed echter toen hij net aan de democratie was toegekomen.

Directe democratie vervalt in chaos

Van Buuren denkt dat Spinoza, als hij nog iets langer had geleefd, in het Politiek traktaat zou hebben betoogd dat ook in een democratie zo’n weegschaal, in de vorm van een volksraad, nodig is. Een directe democratie, waarin het volk rechtstreeks invloed heeft op politieke besluiten, vervalt al snel in chaos en anarchie, zei Spinoza. Een volksraad zou dat kunnen voorkomen.

We moeten ons wel bedenken dat Spinoza onder democratie iets anders verstond dan wij, zegt Van Buuren. “In de zeventiende eeuw was er nog geen grondwet of iets dergelijks.” Bovendien sloot Spinoza vrouwen, knechten, en mensen die ‘door een misdaad of een schandalig leven als eerloos bekend staan’ uit van stemrecht.

Het interessante aan Spinoza’s ideeën is dat die niet rechtstreeks gaan over de vraag hoe de Nederlanden in de zeventiende eeuw moesten worden bestuurd. Hij buigt zich over politieke systemen in het algemeen. Daarom kan Spinoza onze eigentijdse democratie een spiegel voorhouden, zegt Van Buuren.

Brexit die eigenlijk een vergissing was

“We leven in een tijd met volksraadplegingen, we zitten opgescheept met een brexit die eigenlijk een vergissing was”, zegt Van Buuren.

“De Britse politici hebben aan het volk gevraagd: wat willen jullie eigenlijk? In of uit de Europese Unie? Tot hun schrik zei het volk: ‘We willen eruit’. Toen zaten ze eraan vast. Ook in Nederland hebben we referenda gehouden, over Oekraïne bijvoorbeeld.

“Als je Spinoza om raad zou vragen, zou hij zeggen: waanzin. Dan laat je het machtsevenwicht, die weegschaal, doorslaan naar de kant van het volk.”

Maar het raadgevend referendum is in Nederland in 2018 afgeschaft. En zou je de Eerste en Tweede Kamer niet kunnen zien als een soort volksraad?

Van Buuren is sceptisch. “De Eerste en Tweede Kamer willen het volk graag bedienen. De angst is dat ze in politiek opzicht dingen doen die tegen de zin van het volk in gaan, en dat ze dat bij de eerstvolgende verkiezing of politieke enquête dan moeten bezuren.

“Als ik het vanuit Spinoza’s perspectief bekijk, zou hij zeggen: bij jullie is de democratie een heilige koe geworden. Je kunt je afvragen of een ideaal politiek bestuur niet meer gebaat zou zijn bij een raad die zich zó onafhankelijk kan opstellen dat ze de meest verstandige koers kan kiezen. Ook als die niet overeenkomt met de waan van de dag van het volk.”

Spinoza, Politiek Traktaat. Vertaald, ingeleid en toegelicht door Maarten van Buuren, verschijnt 20 maart bij Ambo|Anthos, €34,99

Lees ook:

Baruch Spinoza is helemaal hip

Hij is al eeuwen dood en zijn boeken zijn de makkelijkste niet. Toch is Spinoza erg populair en spreekt hij ook niet-filosofen zeer aan. ‘Autonoom nadenken, dat is waar Spinoza voor stond.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden