De Tweede Sekse

Hoe relevant is Simone de Beauvoir nog? Vier schrijfsters vertellen

Schrijfster, filosofe en feministe Simone de Beauvoir (1908-1986) op een foto uit 1955.Beeld Hollandse Hoogte / Roger Viollet Agence Photographique

Is het denken van de Franse filosoof Simone de Beauvoir nog relevant, zeventig jaar na de publicatie van De tweede sekse? Vier schrijvers vertellen over de invloed die het denken van De Beauvoir op hun leven heeft gehad.

Ze noemde zichzelf nooit een filosoof, want de Franse denker Simone de Beauvoir (1908-1986) wilde zich onderscheiden van de gevestigde filosofen. “Je bent niet als vrouw geboren, maar je wordt tot vrouw gemaakt”, luidt een bekende uitspraak uit haar beroemdste boek, ‘De tweede sekse’ (1949). Daarmee verkondigde ze dat de vrouwelijke identiteit niet vastligt, maar door de maatschappij wordt ingevuld. Het boek was van grote invloed op de tweede feministische golf in de jaren zestig.

Wat is zeventig jaar na haar magnum opus de waarde van De Beauvoirs filosofie? In de onlangs verschenen brievenbundel ‘Waarom ik van Simone de Beauvoir houd’ maken bewonderaars en critici de balans op. Vier van hen komen hier aan het woord.

‘Ik lees in haar een aansporing om hard te werken aan emancipatie’

Linda Duits (1976) is columnist, schrijver en als onderzoeker gender- en mediastudies verbonden aan de Universiteit Utrecht.

Beeld Manouk Quint

“Toen ik studeerde, noemde ik mezelf nog geen feminist. In de jaren negentig was feminisme ook een vies woord. Ik ben pas echt De Beauvoir gaan lezen, toen ik genderstudies doceerde. Ik vond het fantastisch om te lezen. Ze is heel radicaal en ze neemt geen blad voor de mond.

“De Beauvoir is heel belangrijk geweest voor de tweede feministische golf. Ze gaf te denken over de vraag wat het betekent vrouw te zijn. Waarom noemde ze, wanneer iemand haar vroeg te definiëren wie zij was, als eerste dat ze een vrouw was? En waarom deden mannen dat niet? Vrouwen worden gezien als afwijking, mannen als de norm. Dat bepaalt alles in ons leven: je identiteit, je kansen en je positie in de samenleving.

“Wij feministen krijgen vaak het verwijt dat we doen alsof biologische verschillen tussen man en vrouw er niet toe doen. Maar ik vind De Beauvoir juist zo goed, omdat zij als een van de eersten nadacht over hoe het lichaam de vrouw gevangen houdt. De verschillen in biologie zijn gebruikt om sociale ongelijkheid te legitimeren. Er wordt dan gezegd dat vrouwen nu eenmaal een andere natuur dan mannen hebben, en dat ze het zwakkere geslacht zijn.

“De emancipatie is nog niet voltooid: als vrouwen kinderen krijgen, gaan ze nog altijd gemiddeld minder werken en zijn ze vaker financieel afhankelijk van hun partner dan mannen. Ik wil niet verwijtend zijn naar vrouwen die zo’n keuze maken, de keuze om geen kinderen te krijgen of voor een carrière te kiezen is niet zo makkelijk. De maatschappij bevordert nog altijd dat mannen en vrouwen ongelijk behandeld worden.

“In De Beauvoir lees ik een aansporing om hard te werken voor de emancipatie en stil te staan bij de dingen die we tegenwoordig genieten, zoals de anticonceptiepil en abortus. Dat hebben we nog maar kort geleden verworven en is niet vanzelfsprekend.”

‘De vermeende verschillen tussen mannen en vrouwen worden nog altijd benadrukt’

Jolande Withuis (1949) is sociologe, schrijfster en feministe.

Beeld Bram Petraeus

“Voor mijn twintigste verjaardag kreeg ik De Beauvoirs ‘De tweede sekse’ van een vriendin. Het boek was toen net naar het Nederlands vertaald. Ik weet niet of het boek nu nog lekker leest, sommige van de onderwerpen die ze aanstipt zijn misschien gedateerd. Maar de boodschap, de essentie van haar denken staat nog steeds overeind. Ze heeft hele generaties geïnspireerd.

“De Beauvoir zegt in haar boek dat je als individu geboren wordt en het jouw taak is om je leven vorm te geven. Dat is je vrijheid én je verantwoordelijkheid. Dat De Beauvoir zelfstandig leefde van haar schrijven en haar werk als filosoof was een moedige stap in die tijd. We kunnen ons nu bijna niet meer voorstellen wat ze over zich heen kreeg toen ze in 1949 ‘De tweede sekse’ publiceerde. Ze schopte heel wat heilige huisjes omver.

“Haar boek is nog steeds relevant, omdat het identiteitsdenken in opkomst is. Dat gaat ervan uit dat je als vrouw, als zwart persoon, als moslim wordt geboren. Je identiteit ligt meteen al vast. De Beauvoir zegt juist dat je tot vrouw wordt gemaakt door de samenleving. Omdat we altijd gewend zijn anders om te gaan met mannen en vrouwen, worden we gemaakt tot verschillende soorten mensen.

“We zijn al een eind op weg: als vrouw kunnen we sporten en in broeken lopen en we hoeven er niet meer als poppetjes uit te zien, zoals in de jaren ’50. Maar de vermeende verschillen tussen mannen en vrouwen worden nog altijd benadrukt. Sommige bedrijven zeggen dat er meer vrouwen in het bestuur moeten komen omdat ze iets anders op tafel brengen dan mannen, omdat ze bijvoorbeeld zorgzaam en gevoelig zijn. Dat vind ik een enge gedachte. Simone de Beauvoir zou het er totaal niet mee eens zijn. Vrouwen moeten in het bestuur omdat ze er recht op hebben als gelijken.”

‘Van de zwartevrouwenstrijd wist ze wel, maar ze pikte het niet op’

Heleen Debeuckelaere (1988) is historica en journalist.

Beeld Sarah van Looy

“Ik liep nooit zo hoog met Simone de Beauvoir op. Het is eigenlijk raar om afscheid te nemen van haar, zoals ik in mijn brief doe, maar ik ben het er niet mee eens hoe mensen haar ideeën vandaag de dag gebruiken.

“De Beauvoir stelt vrouwen gelijk aan witte vrouwen, ziet zwarte mensen alleen als zwarte mannen. Misschien is het daarom dat er iets diep in mij knaagde, toen ik De Beauvoir las. Ik had het gevoel: dit gaat niet over mij, ik word hier niet gezien.

“Dat gevoel is versterkt, toen ik kritiek op De Beauvoir las. Daaruit blijkt dat ze wel op de hoogte was van de zwartevrouwenstrijd, die gevoerd werd door voorvechters van emancipatie zoals Sojourner Truth. Ze wist ook van de mensenrechtenstrijd van Afro-Amerikanen in de VS. Maar De Beauvoir heeft het nooit opgepikt.

“Misschien moeten we daarom bereid zijn haar gedachtegoed in de historische context te laten, want het is niet meer zo relevant. Als je afstand neemt van het verleden, is er ruimte voor een nieuw feminisme, volgens het principe: kill your heroes to create new ones. Je moet je oude helden achter je laten om nieuwe te vinden. Als je dat doet, is er bijvoorbeeld ruimte voor kruispuntdenken, het idee dat verschillende lijnen, identiteiten, elkaar doorkruisen in ieder individu. Daar was in De Beauvoirs tijd nog geen sprake van.

“Als donkere vrouw van Afrikaanse origine word ik bijvoorbeeld op verschillende vlakken gediscrimineerd. Maar iemand van een sociaal-economisch lagere klasse of iemand met een Afrikaanse naam heeft last van andere soorten discriminatie.

“Je kunt de vrouwenstrijd, de klassenstrijd en de strijd tegen racisme daarom niet apart voeren. Feministen die geen rekening houden met klasse of afkomst vergeten dat er vrouwen zijn die niet wit zijn. Er zijn allerlei factoren die invloed hebben op je status in de samenleving. Soms lijkt het wel een competitie: wie moet er het eerst door de deur?”

‘Ze leerde me dat ik ook haar niet in een hokje moet plaatsen’

Khadija al Mourabit (1979) is filosoof en dichter.

Beeld Sarita Bajnath

“Dat je als meisje geboren wordt, is niet zonder verwachtingen. Volgens Simone de Beauvoir moet je je losmaken van die verwachtingen om je eigen persoonlijkheid vorm te kunnen geven.

“Die verwachtingen zijn voor vrouwen even schadelijk als voor mannen. Want waarom zie je in de zorg zo weinig mannen? Dat is omdat men van hen verwacht dat ze geen feminiene eigenschappen zoals zorgzaamheid hebben. Vrouwen én mannen zitten gevangen in een bepaald stramien. Dat bepaalt niet alleen je identiteit, maar ook de carrièrekeuze die je maakt, en zelfs welke wetten een land heeft, bijvoorbeeld over ouderschapsverlof.

“Toen ik les kreeg over De Beauvoir tijdens mijn studie filosofie, voelde ik me met haar verbonden. Net als zij ben ik altijd rebels geweest. Ze zat niet alleen achter haar bureau te schrijven, maar ging ook de straat op om te protesteren. Die strijdvaardigheid vind ik enorm inspirerend.

“De Beauvoir hield me ook een spiegel voor, leerde me dat ik ook haar niet in een hokje moet plaatsen. Het is makkelijk om haar te identificeren met andere vrouwen van haar achtergrond en klasse. Ik had als student misschien wel een vooringenomen idee van filosofen, omdat ik tot dan toe veel over westerse mannelijke filosofen had geleerd.

“Ze leerde me dat je achtergrond, identiteit en ideeën geen afbreuk kunnen doen aan de solidariteit die je kunt voelen met mensen aan de andere kant van de wereld, zoals zij die met de Algerijnse vrijheidsactivist Boupacha voelde. Ze ging verder dan de man-vrouwverhoudingen en vond dat je ook op andere vlakken moet strijden. Je kunt niet blind zijn voor iemands achtergrond, je kunt wel je oordeel opschorten.”

Lees ook:

Simone de Beauvoir zag niet het verschil tussen emancipatie en zelfbeperking

Filosoof Ivana Ivkovic over de blinde vlekken van Simone de Beauvoir.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden