Dubbelinterview Paul van Geest & Lans Bovenberg

Hoe nuttig theologie is voor de economie

Hoogleraren Lans Bovenberg (links) en Paul van Geest op de universiteitscampus in Tilburg. Beeld Roos Pierson

Theologie krijgt een plek aan de economische faculteit van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Want de wijsheid uit de theologie is ook voor economisch onderwijs onontbeerlijk, vinden theoloog Paul van Geest én econoom Lans Bovenberg.

In een zaal vol met studenten economie komt theoloog Paul van Geest ‘zonder enige gene’ op de proppen met verhalen uit de Bijbel. Hij kan die economen van de toekomst urenlang college geven over het leiderschap van Jezus, hij bespreekt de brieven van de apostel Paulus met ze, hij houdt hun de wijsheid over de vrije wil voor van kerkvader Augustinus.

“Ja, ja, natuurlijk moet ik uitleggen wie Paulus was, wanneer Augustinus leefde, voor sommigen moet ik bij wijze van spreken de naam Christus spellen, dat je dat niet schrijft met een k maar met ch”, licht Van Geest toe. Maar hij doet het graag, college geven aan economiestudenten: “Ik kom met een koffer vol met theologische teksten en theorieën met een ethiek waarin niet eigenbelang, maar altruïsme, vertrouwen en liefde een rol spelen. Zo hoop ik hun horizon te verbreden.”

Van Geest is hoogleraar kerkgeschiedenis aan de theologische faculteit van Tilburg University en gasthoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven. Vanaf vrijdag heeft hij er een baan bij; hij wordt hoogleraar economie en theologisch denken aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, net als Tilburg van oorsprong een economische onderwijsinstelling. Diezelfde dag wordt ook de Tilburgse econoom Lans Bovenberg benoemd in Rotterdam, hij wordt hoogleraar relationele economie, waarden en leiderschap. Beiden houden die dag hun inaugurele rede. Dat is, zeggen ze, bijzonder, zeker voor twee professoren in een verschillend vakgebied.

Maar die vakgebieden hebben veel met elkaar te maken, zo vertellen ze in de werkkamer van Bovenberg in het Koopmanshuis op de Tilburgse campus. Theologie is volgens de katholieke theoloog Van Geest ‘onontbeerlijk’ voor de economie, Bovenberg vindt dat ook. Dat hij meelevend lid is van een pinksterkerk heeft daar niet zo-veel mee te maken, zegt hij. Ook niet-christelijke economen kunnen veel aan de wijsheid van de geesteswetenschappen – theologie, filosofie – hebben. In een lesmethode voor het voortgezet onderwijs probeert Bovenberg nu al thema’s als ethiek en waarden te verwerken, nu gaat hij dat ook doen vanuit Rotterdam, voor economen in het bedrijfsleven.

Homo-economicus

Bovenberg: “De economie heeft zich helaas sinds de grondlegger Adam Smith ontwikkeld in een individualistische richting, met de mens als homo-economicus: de autonome mens die genoeg heeft aan zichzelf, die rationeel is. Maar je kunt de economie ook zien vanuit het belang van samenwerking. Dan kom je op een relationeler mensbeeld, de homo-coöperans. Het idee dat de mens hyperrationeel zou zijn, staat in de economische wetenschap gelukkig in toenemende mate onder kritiek.

De Nobelwinnaars van de afgelopen twintig jaar benaderen de economie vaak vanuit een breder mensbeeld. Economen maakten zich er eerst makkelijk vanaf, ze veronderstelden dat wat mensen doen ook is wat ze willen. Over waarden hadden we het nauwelijks. Maar door toenemende relaties met psychologie en met hersenwetenschappers zijn we ook meer in die mens zelf gaan kijken. Introspectie, innerlijk drijfveren en het emotionele welbevinden van mensen, dat wordt steeds belangrijker.”

Dat de economie daarvoor te rade gaat bij de psychologie is logisch. Maar wat moeten economen met Jezus?

Van Geest: “Niks, of beter: in eerste instantie niet veel. Kijk, ik ga met economiestudenten niet praten over de goddelijke en menselijke natuur van Jezus. Dat doe ik met theologen. Maar ik kan met economiestudenten wel praten over de manier waarop Jezus leiding gaf, en over het mensbeeld dat aan verhalen in het Nieuwe Testament ten grondslag ligt.

Daarin is barmhartigheid heel belangrijk. Het ligt niet voor de hand dat economen zich inlaten met een wetenschap die helemaal niet op empirische waarneming is gebaseerd, niet op meten, toetsen, verifiëren. Maar aan de andere kant: toonaangevende economen als Herbert Simon spraken al over de mens als moreel wezen en over de beperktheid van de rede. Dat zijn onderwerpen waar theologen over hebben nagedacht, al eeuwenlang. Paulus en Augustinus schrijven hierover, in hun werk zit een dynamiek tussen het besef van de eigen onvolmaaktheid en het vrijkomen van hoop en vertrouwen. Daar kunnen ook economen wat aan hebben.”

Wat vindt de econoom daarvan?

Bovenberg: “Dingen die in mensenhoofden ronddwarrelen hebben enorme invloed op onze economie, dat weten we van Keynes. Wie hoop heeft, durft te investeren. Anders komt er een depressie en grote werkloosheid. De economie functioneert ook niet goed zonder geloof. Dan bedoel ik niet het christelijk geloof maar vertrouwen in elkaar: dat beïnvloedt het gedrag van mensen. Dat is de ene kant van de economie. De andere, meer normatieve, kant is: hoe kunnen we zorgen dat mensen meer welvaart en welzijn genieten? Dat heeft met bestuur en leiderschap te maken.

Hoe richten we samenwerkingsverbanden in zonder dat mensen elkaar

de tent uitvechten? Leiders kunnen mensen inspireren, motiveren, en nieuwe manieren vinden om samenwerking te bevorderen. Daar hebben theologen al eeuwen over nagedacht en het zou gek zijn daar geen gebruik van te maken.”

Ja, maar wat is precies de relatie met verhalen uit de Bijbel, met theologie?

Bovenberg: “De Bijbel en de economie hebben gemeenschappelijk dat ze over relaties gaan, dus over vertrouwen, liefde, hoop. Dat zijn algemeen menselijke categorieën, ook als je niet in Christus gelooft. We hebben allemaal behoefte aan hoop en waardering, we geloven allemaal in bepaalde dingen, je kunt niet samenwerken zonder een zekere basis van vertrouwen, zowel in elkaar als in de toekomst. Dat is fundamenteel. Geloof in liefde, dat is heel christelijk gezegd, maar het vertrouwen dat je belang veilig is bij de ander, dat is van ongelooflijk groot economisch belang. Een gezonde economie kan niet zonder een zekere mate van gedeeld broederschap tussen mensen.”

En daar heeft de theoloog een verhaal bij?

Van Geest: “Zeker. Een psycholoog kan mooie dingen zeggen over de kracht van de hoop, die kan dat meten en toetsen. Maar ik kom met teksten over bij voorbeeld broederschap, dat houdt verband met liefde, vriendelijkheid, welwillendheid. Ik vraag aan studenten economie: moet je eerst zijn liefgehad, moet er eerst op jou vertrouwd zijn, voordat je zelf vertrouwen kunt geven of kunt liefhebben? Ik zeg dan: het helpt dat je eerst zelf bent liefgehad, door God, je ouders, vrienden. In de klassieke genadetheologie wordt gezegd dat je eerst iets goeds, zoals liefde of genade, moet hebben ontvangen om iets goeds te kunnen doen.”

Genadetheologie, kunt u daarmee aan komen zetten bij studenten economie?

Van Geest: “Genadetheologie is de technische term, maar de kern is: je mag jezelf gewaardeerd weten omdat je al van grote waarde bent zonder dat je iets gepresteerd hebt. Dat is voor iedereen te volgen.”

Bovenberg: “Mensen zijn vervreemd geraakt van woorden als genade, vergeving en zonde. Economische termen kunnen dan helpen de diepere betekenis van deze begrippen te laten landen in onze cultuur. Het feit dat je geliefd bent, dat je er mag zijn, niet om wat je doet maar omdat je het leven ontvangen hebt als gave, dat is ook voor mensen van nu van grote betekenis. Kijk naar burn-outs, naar stress, wat je daar aan kan doen. Je bent van betekenis vanwege je relatie met anderen. Dat is heel iets anders dan de homo-economicus, dan moet je het allemaal zelf doen en verdienen.”

U bent econoom en christen, hoe kijken andere economen tegen uw opvattingen aan?

Bovenberg: “Dat is moeilijk te zeggen, economen denken niet allemaal hetzelfde. Natuurlijk zijn er mensen die het vreemd vinden, dat is duidelijk, het is een mix van vreemd, negatief, maar ook bewondering, iedereen verlangt naar liefde en hoop.

“Mijn stelling is: elke waarheid is tot op zekere hoogte subjectief. Elk model dat je maakt komt mede voort uit je verlangens. Wat ik doe als econoom heeft te maken met mijn subjectieve verlangens.

“Over je uitgangspunten kun je daarom maar beter transparant zijn. Ik heb dan misschien een vrij uitgesproken christelijk geloof, maar iedereen heeft een geloof. Ik vind het heel goed als mensen reflecteren op hun diepere waarden en wat hen drijft.”

En een theoloog in de wereld van het geld, wordt dat geaccepteerd in de wereld van de godgeleerdheid?

Van Geest: “Een aantal theologen vindt het gek dat ik zo met economen flirt, ook in mijn eigen faculteit hier in Tilburg. Maar vanmorgen kreeg ik uit het Vaticaan, van kardinaal Luis Ladaria, een mail dat hij dit hele goede initiatieven vindt. Onze oud-minister van financiën, Onno Ruding, schreef me de groeiende band tussen theologie en economie in Rotterdam toe te juichen. De tijd is dus rijp voor wederzijdse verrijking.”

Geloofs-cv van Paul van Geest

Als klein kind genoot Paul van Geest (1964) van de geuren in de katholieke kerk in Pijnacker waar het gezin bijhoorde. Maar tijdens de mis hield hij het voor gezien: niet interessant, er werd te veel gesproken. Hij ging naar school bij de Jezuïeten; zij hebben zijn katholiciteit naar eigen zeggen gevormd. Na een studie Nederlands in Leiden ging hij theologie studeren, in Rome en in Jeruzalem. Van Geest kreeg een promotieplek in Nijmegen en werkte als leek in parochies in Rotterdam-Oost. Daar leerde hij (ex)-criminelen kennen; hij verwacht ze ook bij zijn oratie. In zijn woonplaats Berkel en Rodenrijs is hij meelevend lid van de katholieke kerk. Hij heeft de sleutel van de kerk. Van Geest vindt het fijn er af en toe even in stilte te zitten.

Geloofs-cv van Lans Bovenberg

Lans Bovenberg (1958) groeide op in een gereformeerd-synodaal gezin in Oosterbeek. Hij ging econometrie studeren en deed op zijn 23ste belijdenis. Bovenberg ging naar Amerika en leerde daar zijn Amerikaanse vrouw kennen. Hij promoveerde in Berkeley en werkte bij het Internationaal Monetair Fonds. Terug in Nederland sloten hij en zijn vrouw zich eerst aan bij een Engelstalige baptistenkerk in Den Haag. Later stapten ze over naar de Rafaëlkerk Jefta in hun woonplaats Breda. Bovenberg ervaart deze pinkstergemeente als wat minder abstract en minder hoogdravend dan de gereformeerde kerk; er is meer aandacht voor de emotionele kant van de mens. Hij gaat weleens voor. Onlangs leidde hij een dienst in de vroegere gereformeerde kerk in Oisterwijk, het gaf hem een bijzonder gevoel op die plek te zijn waar zijn ouders jarenlang hebben gewoond en nu zijn begraven.

Lees ook:

Economie is emoties en relaties

Economieles moet niet alleen over cijfers, vraag en aanbod gaan, maar ook over relaties. Econoom Lans Bovenberg schrijft nieuw lesmateriaal voor havo/vwo, inclusief sociale en emotionele kanten van de economie.

Waarom de markt volgens Adam Smith ons geluk bevordert

Greed is good, hebzucht is goed. Dat lijkt de geestelijke erfenis van Adam Smith, oervader van het economisch liberalisme. Maar bedoelde de grote Verlichtingsdenker dat echt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden