BoekrecensieDe brief aan Filemon

Hoe je mensen uit vrijheid het goede kunt laten doen

Adrien Candiard
De brief aan Filemon, gedachten over christelijke vrijheid
Berne Media; 96 blz. € 16,95
★★★★

De auteur

Adrien Candiard is historicus, theoloog en Dominicaans priester in Caïro. Eerder verscheen van hem onder meer het veelgeprezen ‘De islam begrijpen’.

De thematiek

In dit dunne boekje bespreekt Candiard op toegankelijke wijze de brief van Paulus aan Filemon, die in de Bijbel amper een bladzijde in beslag neemt. In deze brief neemt Paulus het op voor een weggelopen en dus vogelvrije slaaf, Onesimus genaamd.

Deze Onesimus heeft waarschijnlijk de beste overlevingskansen als hij teruggaat naar diens vroegere eigenaar Filemon, die ondertussen net als Onesimus door Paulus’ prediking christen is geworden. Paulus geeft Onesimus deze brief mee, en roept Filemon daarin op om Onesimus niet langer als slaaf maar als broeder te zien. Candiard beschrijft hoe Paulus dit aanpakt, en vooral: wat Paulus níet doet. Paulus geeft geen algemeen moreel voorschrift in de trant van ‘slavernij is verkeerd’. Hij geeft Filemon ook geen bevel om Onesimus vrij te laten, al zou de bekeerling Filemon zeker naar Paulus hebben geluisterd. Paulus maakt bewust geen gebruik van zijn gezag als apostel, maar wil Filemon een ander perspectief laten zien: zie Onesimus niet langer als slaaf, maar als geliefde broeder in Christus.

Candiard wijst op het grote risico dat Paulus neemt: Filemon blijft vrij om te kiezen voor een strenge aanpak van Onesimus. Klaarblijkelijk wil Paulus dat risico nemen, omdat hij Filemon niet de mogelijkheid wil ontnemen om zelf in vrijheid het goede te doen.

De les die Candiard hieruit trekt is kortgezegd: hoe verleidelijk het ook is om mensen voor te schrijven hoe ze moeten leven, het is oneindig veel beter om mensen uit vrijheid het goede te laten doen. Dat inzicht is de aanleiding tot enkele verdere overpeinzingen over die vrijheid.

.

Opvallende stelling

Een van die overpeinzingen van de auteur heeft betrekking op ‘kuisheid’. Wij denken dan al gauw aan het celibaat, oftewel het verbod op seks voor priesters zoals Candiard. Maar volgens Candiard is dat een tragische begripsversmalling. Kuisheid gaat niet enkel over seks, maar over alle relaties: die zijn kuis wanneer je de ander enkel liefhebt vanwege hem- of haarzelf. En dus niet omwille van lust, bewondering, macht of welke andere reden dan ook waarom wij vaak relaties met andere mensen aangaan.

Iets van die kuisheid is te vinden in de wijze waarop Paulus met Filemon omgaat, zoals het volgende citaat laat zien.

Kenmerkend citaat

“Als Paulus zich in zijn relatie tot Filemon niet laat verleiden om de teugels van diens leven in handen te nemen, dan komt dat omdat hij beseft dat kuisheid een bevrijdende werking heeft. Dat heeft het voor Filemon, die in deze respectvolle vriendschap de noodzakelijke kracht en ruimte vindt om in alle vrijheid het goede lief te hebben, voor het goede te kiezen omdat het goed is, en niet om Paulus een genoegen te doen of omdat hij bang is voor Gods vergelding. Maar het is niet minder bevrijdend voor Paulus want hij wordt bevrijd van zichzelf, van alles wat hij zou kunnen proberen te bewerkstelligen in Filemon - van zijn behoefte om een succesvol apostel te zijn tot de behoefte om altijd gelijk te hebben.”

Reden om dit boek niet te lezen

Candiard schrijft toegankelijk en voor een breed publiek, maar je moet je wel overgeven aan een wat meanderende schrijfstijl. Ik raakte soms de draad kwijt als de auteur zijn boodschap illustreerde met te lang uitgewerkte voorbeelden. Andere keren gaf Candiard in een trefzekere zin een mooie gedachte, maar werkte die dan weer niet uit.

Reden om dit boek wel te lezen

Toch wist Candiard me met zijn boodschap te overtuigen. Christelijke vrijheid betekent bij Paulus niet libertijns individualisme, maar bepaalt de vorm van onderlinge relaties: het bestaat bij de gratie van de wens om de ander in vrijheid tot zijn of haar heil te laten komen. Zo schetst Candiard een aantrekkelijk ideaal van christelijk samenleven dat niet stoelt op macht of gezag, maar op een fundamentele eerbied voor elkaar. Dat geluid mag in de samenleving én in de kerk wel wat vaker klinken.

Lees ook:

‘De islam begrijpen’ is kritisch, maar ook betrokken en luisterend

Lees hier de recensie van Candiards vorige boek, over de islam. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden