Filosofisch elftal Beeld
Filosofisch elftal

Filosofisch elftalPolarisatie

Hoe houden we in gepolariseerde tijden het debat gaande?

Juist in tijden van grote verschillen van mening en polarisatie is het debat van groot belang. Maar hoe doe je dat, het debat gaande houden?

Strijd en verzet zijn belangrijk en goed, zei Femke Halsema afgelopen zondag in de Abel Herzberg­lezing, maar daarbij moeten we wel altijd een democratisch gesprek met elkaar blijven voeren. Halsema haalde daarbij filosoof Hannah Arendt aan, die de publieke ruimte als tafel beschreef. Hoe zorg je ervoor dat mensen in deze tijd ‘aanschuiven aan tafel’? Oftewel: hoe hou je in onze gepolariseerde maatschappij het debat gaande?

“We moeten er eerst voor zorgen dat er überhaupt een gemeenschappelijke tafel is”, zegt filosoof en columnist Tinneke Beeckman. “Mensen zitten nu aan verschillende tafels in verschillende lokalen. Dat komt onder andere door sociale media, die bevorderen dat mensen vanuit heftige reacties communiceren. Het verdienmodel van sociale media richt zich niet op het goede gesprek, maar op aandacht – en elkaar op stang jagen betekent meer aandacht, meer tijd op het platform."

“Hannah Arendt maakte onderscheid tussen drie activiteiten: arbeiden, werken en handelen. Arbeiden is het noodzakelijke werk om in je biologische onderhoud te voorzien, zoals de aarde bewerken. Werken betreft activiteiten die niet noodzakelijk, maar wel nuttig zijn, zoals al het economische verkeer. En dan is er het handelen, dat in vrijheid gebeurt en het ­leven zinvol maakt. Handelen gaat hand in hand met spreken en elkaar ontmoeten; hierbij hoort dus ook de politiek. Door relaties tussen mensen wordt volgens Arendt altijd ‘het nieuwe’ mogelijk. Maar dan moeten mensen wel een gemeenschappelijke wereld ervaren. En dit vraagt onder meer dat de uitwassen van socialemediaplatformen worden aangepakt. Bijvoorbeeld door valse profielen en bots uit te schakelen.”

“Externe disciplinering lijkt mij niet genoeg”, zegt Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit. “Het gaat ook om menselijke vorming. Een onderdeel van de hedendaagse polari­satie is inderdaad dat iedereen overtuigd is van zijn eigen gelijk, wat versterkt wordt door echokamers en ­filterbubbels. Maar dat los je niet op door mensen een tik op hun vingers te geven, zodat ze zich anders gaan gedragen. Het zelf van de mens staat hier op het spel. En het zelf moet gevormd worden."

Sympathisanten voor de deur van het Utrechtse restaurant Waku Waku, dat strijdt tegen de QR-code. Beeld ANP
Sympathisanten voor de deur van het Utrechtse restaurant Waku Waku, dat strijdt tegen de QR-code.Beeld ANP

“Bij het thema polarisatie moet ik, toepasselijk genoeg, direct aan Abel Herzberg denken. In zijn novelle Drie rode rozen komt de hoofdpersoon tot de conclusie dat je met betrekking tot elke stelling die je inneemt direct ook moet zeggen: het is niet zo. Hij doet daarmee de oproep om niet te stellig vast te houden aan het eigen gelijk, omdat het altijd toch anders kan zijn. We moeten zelf aan de slag, door een houding van openheid te cultiveren. Herzberg zegt eigenlijk: we zijn allen slechts een fragment van het geheel. Als je dat inziet, is het makkelijker om bij je eigen overtuigingen de aantekening te plaatsen dat het mogelijk níét zo is, waardoor je ook makkelijker met anderen in gesprek blijft. Want net zoals elk fragment, heeft elk perspectief aanvulling nodig.”

Beeckman: “Ik ben het ermee eens dat mensen hun eigen per­spectief niet mogen verabsoluteren. Maar je moet ook de technologische aspecten die het politieke debat ­vergiftigen veranderen. Je kunt niet verwachten dat burgers dat probleem zelf gaan oplossen.”

Van der Heiden: “Deze houding van fundamentele zelfrelativering is niet alleen van toepassing op het individu, maar ook op instituties en de overheid. ‘Het is niet zo’ zou ook op de gevel van elke kerk en rechtbank, en van elk overheidsgebouw moeten staan, schrijft Herzberg. Maar ook burgers moeten hun houding veranderen. Veel mensen hebben daar waarschijnlijk geen zin in, maar juist daarom is het zo belangrijk. In de ­antieke oudheid werd filosofie als ­levenskunst begrepen, als een bepaalde houding die je moest ontwikkelen, juist omdat je die van nature niet hebt.”

Beeckman: “Ik denk dat een scherper onderscheid tussen privaat en publiek hier zinvol kan zijn. Arendt wijst daar ook op. De politiek vereist een publieke ruimte, waar je elkaar als burger ontmoet. Alles wat intiem en persoonlijk is, behoort tot het private en blijft daar verborgen. Als je alleen nog maar wilt praten met mensen die je kiest op basis van private overeenkomsten, dan wordt dat publieke gesprek onmogelijk. Wat ik merk is dat mensen in de publieke ruimte nu vaak vanuit het private spreken: ik als moeder, ik als patiënt. Alsof ze met meer legitimiteit publiek mogen spreken vanwege ­private kenmerken."

“Natuurlijk kan politiek engagement wel vertrekken vanuit een persoonlijke ervaring, maar je moet ook een bredere blik hebben, het private kunnen overstijgen, en met mensen in gesprek willen treden met wie je privé helemaal niets te maken zou willen hebben. Niet om je eigen standpunt te benadrukken, maar om een dialoog te voeren. Privaat en publiek lopen nu volledig door elkaar heen. Ook hier spelen de sociale media een rol; weinig of niets blijft nog verborgen, in het publieke domein toon je je meest intieme zelf. Dat betekent dat als je het met mij oneens bent, je tégen mij bent, mij fundamenteel afwijst. En dan krijg je nooit meer een goed debat, maar enkel meer polarisatie.”

Van der Heiden: “Als je enige bijdrage aan de publieke sfeer is: ik wil gezien worden, dan is dat misschien niet genoeg. Maar het is wel belangrijk om vanuit je eigen positie en identiteit het debat in te gaan; een debat is enkel een zinvol debat als al die perspectieven bij elkaar worden gebracht. Maar een perspectief dat gehoord moet worden, is nooit hetzelfde als een totaalbeeld – en dat ­lijken mensen nu vaak te vergeten.”

In het Filosofisch elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Lees ook:

De Abel Herzberglezing van burgemeester Femke Halsema: ‘Leve het rumoer, leve ons verschil van mening!’

Strijd en verzet zijn belangrijk in een democratie, betoogt Femke Halsema, burgemeester van Amsterdam, in de Abel Herzberglezing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden